Het Nederlandse bedrijf Aard’g maakt en verkoopt probiotica-ampullen “bomvol extra sterke bacteriën die het supervoedzaam maken“. Deze probiotica-ampullen zouden door de lange fermentatieduur van zes maanden de “allerhoogste kwaliteit” en “ongekend veel gezondheidsvoordelen” hebben. Zo zouden ze de weerstand ondersteunen en een bijdrage leveren aan een gezonde darmmicrobiota en spijsvertering. Bij navraag zijn de gezondheidsclaims  echter niet op de bacteriën gebaseerd maar op de vijg en de vitamine B12 die erin zitten. Zijn de probiotica-ampullen van Aard’g wel probiotica en hoe sterk is het bewijs dat ze de gezondheid verbeteren?

Wat is Aard’g?

Aard’g is een Nederlands bedrijf dat in 2018 is opgericht door de twee “enthousiaste gezondheidsfanaten” Max Rood en Zeger Groot [1]. Hun passie is holistische gezondheid en het op een natuurlijke en duurzame manier maken van suikervrije kombucha. Dat liep echter uit de hand. Op een gegeven moment maakten ze meer kombucha dan dat ze zelf, hun vrienden en familie op konden drinken, waardoor ze een webwinkel zijn begonnen. Daarin verkopen ze:

  • Probiotica Ampullen – 28 ampullen €39,99
  • Waterkefir Original – 4 flessen van 1 liter €39,99
  • Kombucha Original – 4 flessen van 1 liter €39,99
  • Kombucha Bloem – 12 flesjes van 250 ml €34,99
  • Kombucha Citroen – 12 flesjes van 250 ml €34,99
  • Gemberlimonade – 12 flesjes van 250 ml €34,99

De producten zijn ook verkrijgbaar in andere webwinkels en in sommige horecagelegenheden en er zijn samenwerkingsmogelijkheden. In dit artikel gaat het over de probiotica-ampullen.

Wat zijn probiotica?

Probiotica zijn producten met levende micro-organismen (meestal bacteriën) die een positief effect hebben op de gezondheid van de gastheer wanneer ze in voldoende hoeveelheden worden binnengekregen [7]. Het meest bekend zijn de probiotica in de vorm van zuiveldrankjes en voedingssupplementen, maar er zijn ook niet-zuiveldranken, voedingsrepen, ontbijtgranen en zuigelingenvoeding met probiotica. Ze kunnen uit een enkele bacteriestam bestaan (monostrain) zoals Yakult (L. casei Shirota), Activia (B. animalis DN-173 010) en de drinkzuivel van Vifit (L. rhamnosus Goldin Gorbach) of meerdere bacteriestammen (multistrain) zoals veel voedingssupplementen. De mondiale marktomvang van probiotica (inclusief voor dieren) werd in 2022 geschat op 77 miljard dollar, waarvan het merendeel met bacteriën (84%). De komende jaren zal dat naar verwachting toenemen tot 220 miljard dollar in 2030 [8].

Om te kunnen beoordelen of een bacteriestam een probioticum genoemd mag worden (los van de Europese wetgeving voor commerciële probiotica), hebben het ‘International Probiotics Association Europe‘ (IPA Europe) en het ‘International Scientific Association of Probiotics and Prebiotics’ (ISAPP) gezamenlijk enkele criteria opgesteld [9]:

  1. Voldoende gekarakteriseerd zijn op het niveau van geslacht en soort, met behulp van gevalideerde en internationaal aanvaarde identificatietechnieken.
  2. Veilig zijn voor het beoogde gebruik. Hieronder vallen ook in vitro-studies waaruit blijkt dat de betreffende bacterie bestand is tegen maag- en galzuur [10].
  3. Ondersteund worden door ten minste één studie in mensen, uitgevoerd volgens algemeen aanvaarde wetenschappelijke normen of volgens de aanbevelingen en bepalingen van lokale/nationale autoriteiten. Bij voorkeur gevolgd door een studie waarin de resultaten bevestigd worden.
  4. Levend in het product aanwezig zijn, in een effectieve dosis gedurende de gehele houdbaarheidstermijn.

Probiotica danken hun populariteit aan de toenemende kennis over de darmmicrobiota (vroeger darmflora genoemd). We weten steeds beter op welke complexe manieren de darmmicrobiota bij onze gezondheid (en gezondheidsproblemen) betrokken is [11, 12]. Veel weten we echter ook nog niet, maar de gedachte is dat probiotica de (verstoorde) darmmicrobiota gunstig kunnen beïnvloeden en daarmee ook de gezondheid. Daar zijn voor sommige gebieden ook zeker wel aanwijzingen voor [13-24], maar de studies zijn vaak heterogeen en het bewijs is niet altijd even sterk en consistent [25].

De regelgeving van probiotica

In de Europese claimsverordening 1924/2006 is geregeld dat in commerciële mededelingen alleen gezondheidsclaims mogen worden gebruikt die door de ‘Europese Commissie’ (EC) zijn goedgekeurd (uitgezonderd on hold-claims) [26]. De ‘European Food and Safety Authority‘ (EFSA) heeft de taak om de gezondheidsclaims te beoordelen en de EC daarover te adviseren. Een positief advies wordt nagenoeg altijd overgenomen.

In Europa is de term ‘probiotica‘, maar ook ‘prebiotica‘, een gezondheidsclaim [27, 28]. In de definitie zit namelijk een positief gezondheidseffect opgesloten. Voor probiotica is echter geen enkele gezondheidsclaim goedgekeurd die ter beoordeling is ingediend. Behalve de gezondheidsclaim dat levende bacterie-culturen in yoghurt de lactosevertering verbeteren bij personen die lactose moeilijk kunnen verteren [29]. Een voorwaarde voor het gebruik van deze gezondheidsclaim is dat de yoghurt ten minste 108 kolonievormende eenheden van levende startermicro-organismen (Lactobacillus bulgaricus en Streptococcus thermophilus) per gram bevat. Er is echter discussie of gewone yoghurt onder probiotica valt [30]. Het gaat dan met name om de vraag of de yoghurtbacteriën het ‘vijandige‘ maagdarmkanaal (met spijsverteringsenzymen, maagzuur en galzouten) overleven en in de ontlasting terug te vinden zijn. Sommige studies laten dat wel zien [31-33], maar anderen niet [34-36]. Dat wil overigens niet zeggen dat ze de darmmicrobiota niet beïnvloed zou kunnen worden wanneer ze niet in de ontlasting terug te vinden zijn [36]. In ieder geval is de hoeveelheid yoghurtbacteriën niet gestandaardiseerd (daardoor onduidelijk of de 108 kolonievormende eenheden wordt gehaald) en zijn er geen technieken toegepast (maagsapresistentie, vertraagde afgifte) om de overleving in het maagdarmkanaal te verbeteren.

Dit betekent  dat voor de rest van de probiotica geen gezondheidsclaims gebruikt mogen worden in commerciële mededelingen. Dat geldt ook voor mededelingen als ‘met actieve bacteriën‘ en ‘met levende bacteriën‘. De fabrikant mag wel de betreffende bacteriën op het etiket vermelden, maar dat is niet verplicht. De Keuringsraad schrijft in het ‘Richtsnoerdocument betreffende het gebruik van gezondheidsclaims‘ [37]:

“Met probiotica kun je op het etiket de verplichte categorie aanduiden van de microvoedingsstoffen of stoffen die het voedingssupplement kenmerkt. Wanneer op een andere manier, wervend gebruikt, is het een gezondheidsclaim in zichzelf. Op dit moment zijn er geen goedgekeurde gezondheidsclaims voor probiotica.”

De probiotica-ampullen van Aard’g

De probiotica-ampullen van Aard’g bestaan uit een gefermenteerde drank van 9 ml met in totaal 9 miljard kolonievormende eenheden (kve) [38]. De ingrediënten zijn [39]:

  • Water
  • Gedroogde vijg (13,3%)
  • Citroen
  • Levend ferment (109 kve/ml)
    • Lactobacillus paracasei (? kve/ml)
    • Lactobacillus hilgardii (? kve/ml)
    • Lactobacillus parabuchneri (? kve/ml)
    • Lactobacillus diolivorans (? kve/ml)
    • Lactobacillus perolens (? kve/ml)

Het zijn dus allemaal lactobacillen (melkzuurbacteriën), waarvan de meerderheid zou bestaan uit Lactobacillus paracasei [40], hoewel de hoeveelheden niet per bacteriesoort worden vermeld. Iedere ampul fermenteert gedurende zes maanden, met als voedingsbron vijgen en citroen. Daardoor zouden de bacteriën extra sterk worden en tegen een stootje kunnen. De ampullen bevatten geen suiker meer omdat de bacteriën die tijdens het fermenteren hebben opgebruikt. Waarschijnlijk geldt dat ook voor de voedingsvezels, maar daar hebben ze (nog) geen gegevens van.

De probiotica-ampullen van Aard’g zouden een bijdrage leveren aan een gezonde darmmicrobiota en spijsvertering en de weerstand ondersteunen, waarbij superlatieven niet worden gemeden [39, 41, 42]. Dat is niet gebaseerd op de bacteriën die erin zitten, maar op de gedroogde vijg (on hold-claim), de vitamine B12 (gezondheidsclaim) en de ervaringen van klanten:

Opmerkingen over de probiotica-ampullen van Aard’g

Bacteriën

  • Aard’g beperkt de specificatie van hun bacteriën tot de soort. Binnen een bacteriesoort zijn er echter verschillende stammen die onderling in eigenschappen kunnen verschillen. In de probiotica-ampullen van Aard’g zit bijvoorbeeld de bekende bacterie Lactobacillus paracasei (die meestal aan zuiveldrankjes wordt toegevoegd) waar tientallen stammen van bekend zijn [43].
  • Behalve Lactobacillus paracasei  staan de andere bacteriesoorten in de probiotica-ampullen van Aard’g niet bekend als probiotische bacteriën. Onduidelijk is dan ook wat voor positief effect ze op de gezondheid hebben en wat voor de gebruiker de meerwaarde ervan is.
  •  In Europa is de term ‘probiotica‘ (maar ook ‘prebiotica‘) een gezondheidsclaim [27, 28]. Een gezondheidsclaim is [26]:

“een claim die stelt, de indruk wekt of impliceert dat er een verband bestaat tussen een levensmiddelencategorie, een levensmiddel of een bestanddeel daarvan en de gezondheid.”

Voor probiotica zijn geen gezondheidsclaims goedgekeurd. Dat betekent dat in commerciële mededelingen geen gezondheidsclaims voor probiotica mogen worden gemaakt. Ook een claim die een mogelijk gezondheidsvoordeel suggereert is dus een gezondheidsclaim met de bijbehorende regelgeving. Aard’g lijkt echter te denken dat de claimswetgeving niet van toepassing is wanneer gezondheidsvoordelen worden geformuleerd in de vorm van “mogelijk“, “zouden” en “kunnen” (zie screenshot). Ook dan wordt echter de suggestie gewekt dat er een verband bestaat tussen probiotica en de betreffende gezondheidsvoordelen.

Aard’g is zich bewust van de regelgeving, maar desondanks worden er (onder andere) in een blog op de website uiteenlopende gezondheidsclaims voor probiotica gemaakt, met directe links naar de verkooppagina van de probiotica-ampullen (zie screenshot, screenshot) [44]. Die gezondheidsclaims zijn niet toegestaan. Hierbij baseren ze zich op resultaten uit wetenschappelijk onderzoek, maar er wordt niet naar studies verwezen. Er wordt weliswaar een disclaimer geplaats (zie screenshot), maar daarmee is het nog steeds niet toegestaan om dergelijke gezondheidsclaims te maken, ook niet wanneer onderzoek dat zou suggereren. Anders zou de claimswetgeving eenvoudig omzeilt kunnen worden. In de blog wordt geschreven [44]:

In de disclaimer staat te lezen [44]:

“Het bedrijf maakt geen claims met betrekking tot de gezondheidsvoordelen van probiotica, en lezers worden aangemoedigd om hun eigen onderzoek te doen of een medische professional te raadplegen alvorens probiotica te gebruiken.”

In een algemene wetenschappelijke discussie is er wel iets te zeggen voor de genoemde gezondheidsvoordelen van probiotica. Maar we weten niet goed welke (combinatie van) bacteriestammen, in welke hoeveelheden, bij welke doelgroep en na hoeveel tijd werken. Voor de bacteriesoorten die in de probiotica-ampullen van Aard’g zitten ontbreekt dat bewijs (ook omdat de stammen niet vermeld worden), waardoor iedere suggestie naar dergelijke gezondheidsvoordelen misleidend is.

Een minimale eis die aan een fabrikant gesteld zou mogen worden (los van de Europese claimwetgeving) is dat ze kunnen aantonen dat de betreffende bacterie, die als probiotica wordt verkocht, probiotische effecten heeft. Aard’g heeft in een e-mail aangegeven dat ze daar weinig over kunnen zeggen. Daarmee doelen ze waarschijnlijk op de claimswetgeving. Een e-mailwisseling valt echter niet onder de claimswetgeving, noch op de ‘Nederlandse Reclame Code‘ (NRC). Een verdere reactie bleef echter uit.

  • Volgens Aard’g zijn probiotica die in een laboratorium zijn gekweekt monostrain die hun beloftes vaak niet na kunnen komen. In de natuur zouden probiotica als multistrain voorkomen, zoals in de probiotica-ampullen van Aard’g. Zowel in een laboratorium als in de natuur komen monostrain en multistrain-probiotica voor. Het aantal stammen heeft daar niets mee te maken. Een monostrain zou makkelijker te onderzoeken zijn waardoor meer claims gemaakt kunnen worden. Voor zowel monostrain als multistrain probiotica mogen echter geen gezondheidsclaims gemaakt worden.

  • Aard’g kan niet aantonen of en hoeveel bacteriën in de probiotica-ampullen de darmen levend bereiken, maar ze weten wel zeker dat ze dat doen:

De vraag is waarom ze dat zeker weten en of dat geen overtuiging is op basis van een geloof in hun eigen product. Het is niet wenselijk wanneer fabrikanten gunstige eigenschappen aan hun product toeschrijven op basis van een overtuiging die ze hebben en niet op basis van aantoonbaar bewijs.

Aard’g beweert ook dat je levende bacteriën niet kunt tellen. Natuurlijk wordt het aantal bacteriën in probiotica niet geteld, maar er kan (na verdunning) wel een schatting worden gemaakt van het aantal aanwezige bacteriën dat een kolonie vormt en dus levend is. Dit wordt uitgedrukt in ‘kolonievormende eenheden’ (kve) of ‘colony forming units‘ (cfu). De aanname hierbij is dat één bacterie één kolonie vormt.

  • De lange fermentatieduur zou voor extra sterke bacteriën zorgen die het “supervoedzaam” maken waardoor de gebruikers “ongekend veel voordelen” ervaren [39]:

Daarmee wordt suggereert dat de bacteriën na inname beter overleven in het maagdarmkanaal dan de gevriesdroogde en geïsoleerde bacteriën in capsules. Daar is echter geen bewijs voor. Bij navraag verstaat Aard’g onder ‘sterke bacteriën‘ dat de bacteriën in aantallen gelijk blijven, ook na lange tijd, en continu blijven leven [45]. Gevriesdroogde probiotica bevatten echter ook levende bacteriën. Bij vriesdrogen gaan de bacteriën  in een ‘slaapstand‘ waarin geen groei en reproductie plaatsvindt en er geen metabole activiteit is. Dit is een algemeen overlevingsmechanisme van bacteriën in stressvolle situaties [46]. In de juiste omstandigheden (in de darm) worden ze weer actief.

Een deel van de bacteriën zal het vriesdroogproces niet overleven, maar van ieder probioticum mag verwacht worden dat het aantal kolonievormende bacteriën tot de houdbaarheidsdatum levend aanwezig is. Dode bacteriën kunnen immers geen kolonie vormen. Meestal worden er dan ook meer bacteriën ingedaan dan op het etiket staat, om de hoeveelheid die op het etiket staat te kunnen garanderen (zie figuur 1) [47]. Aangezien dit kosten met zich meebrengt worden er technieken toegepast om de overleving te verbeteren en de houdbaarheid te verlengen.

Figuur 1: Hypothetisch voorbeeld van een probioticum en het verloop van de kolonievormende eenheden (kve) tot en na de houdbaarheidsdatum.

  • Aard’g vermeldt nergens het aantal kolonievormende eenheden (kve), wat wel relevant is om de kwaliteit te kunnen beoordelen. Bij navraag zouden dat er 109 per ml zijn [39]. Onduidelijk is hoe ze dit aantal hebben gemeten en standaardiseren bij een natuurlijk product.
  • De bacteriën in de probiotica-ampullen bevinden zich in een zeer zure omgeving waar ze zich prettig voelen, aldus Aard’g [44]. De omgeving in de dikke darm is echter niet zeer zuur (pH 6,0-7,0) [48]. De vraag is of die bacteriën zich wel prettig voelen in de dikke darm en daar kunnen overleven.
  • Minder erg, maar wel slordig voor een bedrijf dat zich met probiotica bezighoud, is dat de schrijfwijze van de bacteriën niet correct is. De geslachtsnaam en soortnaam horen cursief te worden geschreven en alleen de geslachtsnaam heeft een hoofdletter. Je schrijft dus Lactobacillus paracasei en niet Lactobacillus Paracasei [39, 49]:

Gedroogde vijg

  • Dat de ampullen een bijdrage leveren aan een gezonde microbiota en spijsvertering is niet gebaseerd op de bacteriën die erin zitten, maar op de gedroogde vijg die erin zit [38]. Hoeveel vijg er in het eindproduct zit kunnen ze niet zeggen, maar ze schatten dat dit 2 ml is. Op het etiket staat echter 13,3%, wat overeenkomt met 1,2 ml in een ampul van 9 ml. Voor vijg (Ficus carica L) is er een gezondheidsclaim die on hold staat (ID 3761) [50]:

“Helps to maintain a healthy intestinal microbial balance, contributes to maintain a normal intestinal function.”

Een on hold-claim is ter beoordeling ingediend, maar is nog niet beoordeeld. Feitelijk zegt het dus niks. Onder bepaalde voorwaarden mag er echter wel gebruik van gemaakt worden. Zo moet er voldaan zijn aan de ‘conditions of use‘ en de fabrikant moet de gezondheidsclaim kunnen onderbouwen of een disclaimer plaatsen dat de gezondheidsclaim in afwachting is van Europese toelating, of woorden van gelijke strekking. Dat is in het algemeen geen wenselijke situatie omdat er gezondheidsclaims tussen zullen zitten waar onvoldoende bewijs voor is. Dat geldt ook voor deze vijgenclaim. Wetenschappelijk bewijs dat de hoeveelheid ‘gedroogde vijgen‘ in de ampullen een bijdrage levert aan een gezonde microbiota en spijsvertering ontbreekt. Aard’g ziet die on hold-claim echter wel als wetenschappelijk bewijs [45].

  • Het is de vraag of de gedroogde vijgen in de probiotica-ampullen onder de ‘conditions of use‘ valt, aangezien het om gefermenteerde, gedroogde vijgen gaat waar geen koolhydraten meer in zitten en waarschijnlijk ook geen voedingsvezels. De bacteriën gebruiken de voedingsvezels namelijk als energiebron. En één van de verklaringen waarom vijgen mogelijk een gunstig effect hebben op de stoelgang en spijsvertering is de aanwezigheid van voedingsvezels [51]. Verder is de vraag of er voldoende vijg in zit, maar dat is lastig om te beoordelen omdat het niet meer als zodanig meer te herkennen is en daardoor niet onder de ‘conditions of use‘ valt. Daarin staat namelijk dat het thee van vijgenbladeren of geconcentreerd sap moet zijn:

Tea decoction: 1 cup daily of 13 g leaves”

“Fruit – Concentrated juice – At least 1,6 g per day”

  • Een voorwaarde voor het maken van een gezondheidsclaim is dat verwezen wordt naar het ingrediënt waar die gezondheidsclaim op gebaseerd is. Bij de probiotica-ampullen van Aard’g is dat dus de vijg. Dat wordt nu niet gedaan op de website. Wel staat er met een asterisk, en vervolgens na wat scrollen naar beneden, aangegeven dat de gezondheidsclaims in afwachting zijn van Europese toelating [39]:

Er staat echter niet op welk ingrediënt die gezondheidsclaim van toepassing is, wat wel verplicht is bij het gebruik van een gezondheidsclaim. De suggestie wordt nu gewekt dat die gezondheidsclaims op de bacteriën van toepassing zijn. Het wordt immers gekoppeld aan de probiotica die je er dagelijks mee binnenkrijgt:

Vitamine B12 en vezels

  • Naast dat er geschreven wordt dat de probiotica-ampullen goed zijn voor de darmmicrobiota en de spijsvertering, wordt er ook geschreven dat ze de weerstand ondersteunen omdat ze van nature rijk zijn aan vitamine B12 [52]:

De gezondheidsclaim “Het ondersteunt je weerstand” mag gebruikt worden wanneer één ampul ten minste “een bron is van vitamine B12” [53]. Dat houdt in dat één ampul ten minste 15% van de referentie-inname (RI) van vitamine B12  moet bevatten (RI 1 µg) [54]. Eén ampul zou dan dan ten minste 0,15 µg vitamine B12 moeten bevatten. Hoeveel vitamine B12 erin zit wordt echter niet vermeld en is (nog) niet geanalyseerd [44], wat wel verplicht is bij het gebruik van gezondheidsclaims. Overigens is 0,15 µg weinig. In één gekookt ei (50 gram) zit 0,8 µg en een volwassenen heeft dagelijks 2,8 µg nodig [55, 56].

De voedingsclaim “vezelrijk” mag gebruikt worden wanneer het vezelgehalte minimaal 6 g/100 g of 3 g/100 kcal bedraagt. Hoeveel vezels erin zitten wordt echter ook niet vermeld en is (nog) niet geanalyseerd [38], wat wel verplicht is bij het gebruik van voedingsclaims.

Opmerking: Tijdens het schrijven van dit artikel heb ik via e-mail contact gehad met Aard’g. In eerste instantie is er op mijn vragen gereageerd. Op mijn laatste e-mails (22 oktober en 3 november 2023), waarin ik heb gevraagd om de conceptversie te lezen (en erop te reageren) en om aanvullende vragen te beantwoorden, is helaas niet meer gereageerd.

  1. Aardg.nl/ Geraadpleegd: 09-01-2024
  2. Diez-Ozaeta I, Astiazaran OJ. Recent advances in Kombucha tea: Microbial consortium, chemical parameters, health implications and biocellulose production. Int J Food Microbiol. 2022 Sep 16;377:109783.
  3. Costa MAC, Vilela DLS, Fraiz GM, et al. Effect of kombucha intake on the gut microbiota and obesity-related comorbidities: A systematic review. Crit Rev Food Sci Nutr. 2023;63(19):3851-3866.
  4. Kapp JM, Sumner W. Kombucha: a systematic review of the empirical evidence of human health benefit. Ann Epidemiol. 2019 Feb;30:66-70.
  5. Atkinson FS, Cohen M, Lau K, Brand-Miller JC. Glycemic index and insulin index after a standard carbohydrate meal consumed with live kombucha: A randomised, placebo-controlled, crossover trial. Front Nutr. 2023 Feb 17;10:1036717.
  6. Mendelson C, Sparkes S, Merenstein DJ, Christensen C, Sharma V, Desale S, Auchtung JM, Kok CR, Hallen-Adams HE, Hutkins R. Kombucha tea as an anti-hyperglycemic agent in humans with diabetes – a randomized controlled pilot investigation. Front Nutr. 2023 Aug 1;10:1190248.
  7. Health and Nutrition Properties of Probiotics in Food including Powder Milk with Live Lactic Acid Bacteria Report of a Joint FAO/WHO Expert Consultation on Evaluation of Health and Nutritional Properties of Probiotics in Food including Powder Milk with Live Lactic Acid Bacteria Cordoba, Argentina 1-4 October 2001.
  8. Probiotics Market Size, Share & Trends Analysis Report By Product (Food & Beverages, Dietary Supplements), By Ingredient (Bacteria, Yeast), By Distribution Channel, By End-use, By Region, And Segment Forecasts, 2023 – 2030. Report ID: 978-1-68038-093-4, august 2023 (sample).
  9. Binda S, Hill C, Johansen E, Obis D, Pot B, Sanders ME, Tremblay A, Ouwehand AC. Criteria to Qualify Microorganisms as “Probiotic” in Foods and Dietary Supplements. Front Microbiol. 2020 Jul 24;11:1662.
  10. Guidelines for the Evaluation of Probiotics in Food Report of a Joint FAO/WHO Working Group on Drafting Guidelines for the Evaluation of Probiotics in Food London, Ontario, Canada 30 April – 1 May 2002.
  11. Hou K, Wu ZX, Chen XY, Wang JQ, Zhang D, Xiao C, Zhu D, Koya JB, Wei L, Li J, Chen ZS. Microbiota in health and diseases. Signal Transduct Target Ther. 2022 Apr 23;7(1):135.
  12. Afzaal M, Saeed F, Shah YA, Hussain M, Rabail R, Socol CT, Hassoun A, Pateiro M, Lorenzo JM, Rusu AV, Aadil RM. Human gut microbiota in health and disease: Unveiling the relationship. Front Microbiol. 2022 Sep 26;13:999001.
  13. Goodman C, Keating G, Georgousopoulou E, Hespe C, Levett K. Probiotics for the prevention of antibiotic-associated diarrhoea: a systematic review and meta-analysis. BMJ Open. 2021 Aug 12;11(8):e043054.
  14. Ma Y, Yang JY, Peng X, Xiao KY, Xu Q, Wang C. Which probiotic has the best effect on preventing Clostridium difficile-associated diarrhea? A systematic review and network meta-analysis. J Dig Dis. 2020 Feb;21(2):69-80.
  15. Zhao Y, Dong BR, Hao Q. Probiotics for preventing acute upper respiratory tract infections. Cochrane Database of Systematic Reviews 2022, Issue 8. Art. No.: CD006895.
  16. Coleman JL, Hatch-McChesney A, Small SD, Allen JT, Sullo E, Agans RT, Fagnant HS, Bukhari AS, Karl JP. Orally Ingested Probiotics, Prebiotics, and Synbiotics as Countermeasures for Respiratory Tract Infections in Nonelderly Adults: A Systematic Review and Meta-Analysis. Adv Nutr. 2022 Dec 22;13(6):2277-2295.
  17. Musazadeh V, Nazari A, Faghfouri AH, Emami M, Kavyani Z, Zokaei M, Jamilian P, Zarezadeh M, Saedisomeolia A. The effectiveness of treatment with probiotics in Helicobacter pylori eradication: results from an umbrella meta-analysis on meta-analyses of randomized controlled trials. Food Funct. 2023 Aug 14;14(16):7654-7662.
  18. Johnston BC, Lytvyn L, Lo CK, Allen SJ, Wang D, Szajewska H, Miller M, Ehrhardt S, Sampalis J, Duman DG, Pozzoni P, Colli A, Lönnermark E, Selinger CP, Wong S, Plummer S, Hickson M, Pancheva R, Hirsch S, Klarin B, Goldenberg JZ, Wang L, Mbuagbaw L, Foster G, Maw A, Sadeghirad B, Thabane L, Mertz D. Microbial Preparations (Probiotics) for the Prevention of Clostridium difficile Infection in Adults and Children: An Individual Patient Data Meta-analysis of 6,851 Participants. Infect Control Hosp Epidemiol. 2018 Jul;39(7):771-781.
  19. Li G, Feng H, Mao XL, Deng YJ, Wang XB, Zhang Q, Guo Y, Xiao SM. The effects of probiotics supplementation on glycaemic control among adults with type 2 diabetes mellitus: a systematic review and meta-analysis of randomised clinical trials. J Transl Med. 2023 Jul 6;21(1):442.
  20. Zhang C, Jiang J, Wang C, Li S, Yu L, Tian F, Zhao J, Zhang H, Chen W, Zhai Q. Meta-analysis of randomized controlled trials of the effects of probiotics on type 2 diabetes in adults. Clin Nutr. 2022 Feb;41(2):365-373.
  21. Zhang T, Zhang C, Zhang J, Sun F, Duan L. Efficacy of Probiotics for Irritable Bowel Syndrome: A Systematic Review and Network Meta-Analysis. Front Cell Infect Microbiol. 2022 Apr 1;12:859967.
  22. McFarland LV, Karakan T, Karatas A. Strain-specific and outcome-specific efficacy of probiotics for the treatment of irritable bowel syndrome: A systematic review and meta-analysis. EClinicalMedicine. 2021;41:101154. Published 2021 Oct 18.
  23. Konstantis G, Efstathiou S, Pourzitaki C, Kitsikidou E, Germanidis G, Chourdakis M. Efficacy and safety of probiotics in the treatment of irritable bowel syndrome: A systematic review and meta-analysis of randomised clinical trials using ROME IV criteria. Clin Nutr. 2023;42(5):800-809.
  24. Xie P, Luo M, Deng X, Fan J, Xiong L. Outcome-Specific Efficacy of Different Probiotic Strains and Mixtures in Irritable Bowel Syndrome: A Systematic Review and Network Meta-Analysis. Nutrients. 2023;15(17):3856. Published 2023 Sep 4.
  25. Suez J, Zmora N, Segal E, Elinav E. The pros, cons, and many unknowns of probiotics. Nat Med. 2019 May;25(5):716-729.
  26. Verordening EU 1924/2006 (pdf)
  27. Europarl.europa.eu/doceo/document/E-8-2017-004201_EN.html Geraadpleegd: 09-01-2024
  28. Guidance on the implementation of regulation N° 1924/2006 on nutrition and health claims made on foods. Conclusions of the standing committee on the food chain and animal health, 14 december 2007 (pdf)
  29. EFSA Panel on Dietetic Products, Nutrition and Allergies (NDA); Scientific Opinion on the substantiation of health claims related to live yoghurt cultures and improved lactose digestion (ID 1143, 2976) pursuant to Article 13(1) of Regulation (EC) No 1924/2006. EFSA Journal 2010;8(10): 1 763. [18 pp.].
  30. Guarner F, Perdigon G, Corthier G, Salminen S, Koletzko B, Morelli L. Should yoghurt cultures be considered probiotic? Br J Nutr. 2005 Jun;93(6):783-6.
  31. Brigidi P, Swennen E, Vitali B, Rossi M, Matteuzzi D. PCR detection of Bifidobacterium strains and Streptococcus thermophilus in feces of human subjects after oral bacteriotherapy and yogurt consumption. Int J Food Microbiol. 2003 Mar 25;81(3):203-9.
  32. Mater DD, Bretigny L, Firmesse O, Flores MJ, Mogenet A, Bresson JL, Corthier G. Streptococcus thermophilus and Lactobacillus delbrueckii subsp. bulgaricus survive gastrointestinal transit of healthy volunteers consuming yogurt. FEMS Microbiol Lett. 2005 Sep 15;250(2):185-7.
  33. Elli M, Callegari ML, Ferrari S, Bessi E, Cattivelli D, Soldi S, Morelli L, Goupil Feuillerat N, Antoine JM. Survival of yogurt bacteria in the human gut. Appl Environ Microbiol. 2006 Jul;72(7):5113-7.
  34. del Campo R, Bravo D, Cantón R, Ruiz-Garbajosa P, García-Albiach R, Montesi-Libois A, Yuste FJ, Abraira V, Baquero F. Scarce evidence of yogurt lactic acid bacteria in human feces after daily yogurt consumption by healthy volunteers. Appl Environ Microbiol. 2005 Jan;71(1):547-9.
  35. Pedrosa MC, Golner BB, Goldin BR, Barakat S, Dallal GE, Russell RM. Survival of yogurt-containing organisms and Lactobacillus gasseri (ADH) and their effect on bacterial enzyme activity in the gastrointestinal tract of healthy and hypochlorhydric elderly subjects. Am J Clin Nutr. 1995 Feb;61(2):353-9.
  36. García-Albiach R, Pozuelo de Felipe MJ, Angulo S, Morosini MI, Bravo D, Baquero F, del Campo R. Molecular analysis of yogurt containing Lactobacillus delbrueckii subsp. bulgaricus and Streptococcus thermophilus in human intestinal microbiota. Am J Clin Nutr. 2008 Jan;87(1):91-6.
  37. Richtsnoerdocument betreffende het gebruik van gezondheidsclaims voor levensmiddelen op basis van Verordening (EG) 1924/2006 van 20 december 2006 (kort: Richtsnoerdocument ClaimsVO), augustus 2018. (pdf)
  38. E-mailcotact Max Rood van Aard’g, 10-10-2023
  39. Aardg.nl/product/probiotica-ampullen/ Geraadpleegd: 09-01-2024
  40. Diancourt L, Passet V, Chervaux C, Garault P, Smokvina T, Brisse S. Multilocus sequence typing of Lactobacillus casei reveals a clonal population structure with low levels of homologous recombination. Appl Environ Microbiol. 2007 Oct;73(20):6601-11.
  41. Facebook advertentie-ID: 342245725257790, datum: 30-12-2023
  42. Facebook advertentie-ID: 384597014078968, datum: 01-01-2024
  43. Ncbi.nlm.nih.gov/Taxonomy/Browser/wwwtax.cgi?mode=Tree&id=1597&lvl=3&keep=1&srchmode=1&unlock Geraadpleegd: 09-01-2024
  44. Aardg.nl/blog/probiotica/wat-is-probiotica/ Geraadpleegd: 09-01-2024
  45. E-mailcontact Max Rood van Aard’g, 24-09-2023
  46. McDonald MD, Owusu-Ansah C, Ellenbogen JB, Malone ZD, Ricketts MP, Frolking SE, Ernakovich JG, Ibba M, Bagby SC, Weissman JL. What is microbial dormancy? Trends Microbiol. 2023 Sep 7:S0966-842X(23)00237-8.
  47. Yamamura R, Inoue KY, Nishino K and Yamasaki S. Intestinal and fecal pH in human health. Front. Microbiomes. 2023, 2:1192316.
  48. De Simone, C. The Unregulated Probiotic Market. Clin. Gastroenterol. Hepatol. 2019, 17, 809–817.
  49. Aardg.nl/blog/probiotica/wat-zijn-pre-en-probiotica/ Geraadpleegd: 09-01-2024
  50. EFSA.europa.eu/sites/default/files/topic/ndaart13ref04.pdf Geraadpleegd: 09-01-2024
  51. Baek HI, Ha KC, Kim HM, et al. Randomized, double-blind, placebo-controlled trial of Ficus carica paste for the management of functional constipation. Asia Pac J Clin Nutr. 2016;25(3):487-496.
  52. Aardg.nl/probiotica-challenge/?fbclid=IwAR3Ygzyc6Lu6oC-H46gyxOyH27Q45WIhgcThBSxzJnI7tTtmTlmbeP87y-E Geraadpleegd: 09-01-2024
  53. Verordening EU 1924/2006 (pdf)
  54. Verordening EU 90/496 (pdf)
  55. Nevo-online.rivm.nl/ Geraadpleegd 09-01-2024
  56. Health Council of the Netherlands. An evaluation of the EFSA’s dietary reference values (DRVs), Part 1. Dietary reference values for vitamins and minerals for adults. Background document to Voedingsnormen voor vitamines en mineralen voor volwassenen. The Hague: Health Council of the Netherlands, 2018; publication no. 2018/19A.