In de cannabisplant (wietplant) zitten verschillende bioactieve stofjes. De bekendste zijn THC (tetrahydrocannabinol) en CBD (cannabidiol). THC heeft een psychoactieve werking en CBD niet. Wiet en hasj bevatten zowel THC als CBD, net als de meeste medicinale cannabisproducten die op doktersvoorschrift verkrijgbaar zijn. Er zijn aanwijzingen dat medicinale cannabis werkzaam is bij een aantal gezondheidsklachten. Er zijn ook voedingssupplementen en gezondheidsproducten die alleen CBD bevatten. Het bekendste is CBD-olie. In medicinale vorm kan een hoge dosering CBD helpen bij een aantal zeldzame vormen van epilepsie. Er is echter (nog) onvoldoende tot geen bewijs dat CBD-olie werkzaam is bij andere gezondheidsklachten, gezondheidsklachten kan voorkomen of de sportprestaties kan verbeteren. Dergelijke claims mogen mogen ook niet gemaakt worden in commerciële mededelingen.

Inhoud

  1. De cannabisplant
  2. Cannabinoïden en hun receptoren
    2.1 De endocannabinoïden
    2.2 De fytocannabinoïden
    2.3 Het endocannabinoïdensysteem
  3. Cannabisproducten
  4. CBD als voedingssupplement
  5. De gezondheidsvoordelen van cannabinoïden
    5.1 Aanwijzingen voor een gunstig effect
    5.2 Onvoldoende aanwijzingen voor een gunstig effect
  6. De gezondheidsvoordelen van CBD
    6.1 CBD bij epilepsie
    6.2 CBD bij andere aandoeningen
  7. Opmerkingen bij het onderzoek naar cannabinoïden
  8. Klopt het label op CBD-producten?
  9. Veiligheid van cannabis en CBD
  10. CBD-olie en de Opiumwet
  11. CBD-olie en de regelgeving voor gezondheids- en medische claims

1. De cannabisplant

De cannabisplant behoort net als de hopplant (Humulus lupulus) tot de hennepachtigen (Cannabacea). Dit is een sterke , tweeslachtige éénjarige plant, die bijna overal kan overleven. Tweeslachtig wil zeggen dat er zowel vrouwelijke als mannelijke bloemtoppen zijn, die op aparte planten voorkomen. De vrouwelijke variant is sterk vertakt en kan wel 3-4 meter hoog worden. De mannelijke variant is minder vertakt en wordt minder hoog.

Er is discussie hoeveel soorten cannabis er bestaan. Soorten die genoemd worden zijn Cannabis sativa,
Cannabis indica, Cannabis ruderalis en Cannabis Afghanica. In de wetenschap is er echter consensus dat er maar één soort is, met verschillende variëteiten (cultivars) [1]. Een andere indeling die gemaakt kan worden is in samenstelling van de cannabinoïden:

  • Cannabisplanten waarin THC overheerst
  • Cannabisplanten waarin CBD overheerst
  • Intermediaire cannabisplanten

Met name de vrouwelijke cannabisplant rijkelijk bezaaid met uitstulpende kliertjes (trichomen) op de bloemtoppen die hars uitscheiden. Sommige kliertjes hebben de vorm van haartjes, andere hebben de vorm van een champignon. Met name de champignonvormige trichomen bevatten in de kop hars met cannabinoïden en terpenen. 

Een close-up van een champignonvormig trichoom (links) en trichomen verspreid op de cannabisplant (rechts).

 

De hars beschermt de plant tegen insecten, schimmels vraat en weersinvloeden. Na bevruchting neemt de productie van hars af. In die hars zitten de cannabinoïden die in het lichaam fysiologische effecten hebben. Het gaat dan met name om tetrahydrocannabinol (THC) en cannabidiol (CBD) [1]. THC is een psychoactieve stof die verantwoordelijk is voor het high worden na het gebruik van cannabis. CBD heeft geen psychoactieve werking en is tegenwoordig populair als voedingssupplement. Afhankelijk van de variëteit van de plant kan 0-95% van de cannobinoïden uit CBD bestaan [1].

Naast de cannabinoïden zitten er nog vele andere stoffen in de cannabisplant, waaronder terpenen (myrceen, alfa-pineen en bèta-caryofylleen), die verantwoordelijk zijn voor de kenmerkende wietgeur en mogelijk  bijdragen aan de medicinale werking [2]. Cannabisextracten kunnen daardoor andere eigenschappen hebben dan geïsoleerde cannabinoïden (THC en CBD). Ook de verhouding tussen THC en CBD lijkt een rol te spelen bij het uiteindelijke (medicinale) effect.

ProductTHC (%)CBD (%)CBN (%)
Nederwiet (sterkste)17,0 (0,8-28,0)0,9 (0,0 – 17,7)0,2 (0,1 – 2,8)
Nederwiet (meest populair)14,6 (0,3-24,6)2,2 (0,0 – 24,5)0,2 (0,1 – 1,0)
Geïmporteerde wiet4,0 (0,8-6,6)0,4 (0,1 – 1,4)1,4 (0,4 – 2,9)
Geïmporteerde hasj24,3 (0,7-42,0)3,7 (2,2 – 17,0)2,3 (0,1 – 13,5)
Nederhasj24,0 (1,7-32,7)0,7 (0,1 – 2,5)1,2 (0,6 – 1,9)

Gemiddelde hoeveelheden THC, CBD en CBN in cannabisproducten in procenten (%) [1]. Steekproef genomen in december 2020 en januari 2021 bij 50 Nederlandse coffeeshops.

2. Cannabinoïden en hun receptoren

Cannabinoïden komen zowel in ons eigen lichaam als in de cannabisplant voor. We noemen ze respectievelijk endocannabinoïden (endo = inwendig) en fytocannabinoïden (fyto = plant). Ze hebben effect in ons lichaam na te zijn gebonden aan de (G-eiwit gekoppelde) cannabinoïden-receptoren, hoewel ze ook kunnen binden aan PPAR (Peroxisome Proliferator-Activated Receptors ) en TRPV1 (Transient Receptor Potential V1). De cannabinoïden zijn betrokken bij onder andere de eetlust, pijnbeleving, misselijkheid, braken, spierspanning, angst, stemming en geheugen.

2.1 De cannabinoïden-receptoren

De cannabinoïden-receptoren bevinden zich zowel in het celmembraan als intracellulair en zijn waarschijnlijk meer dan 600 miljoen jaar oud. Ze waren er dus eerder dan de cannabisplant, die nog maar 36 miljoen jaar oud is [3]. Dat wijst op een fysiologische functie van die receptoren die los staat van de cannabinoïden in de cannabisplant. Na het binden aan deze receptoren vinden er intracellulaire processen plaats waardoor de afgifte van verschillende neurotransmitters geremd of gestimuleerd worden (acetylcholine, dopamine, gamma-aminoboterzuur (GABA), glutamaat, serotonine, noradrenaline en lichaamseigen opioïden).

De twee belangrijkste cannabinoïden-receptoren zijn CB1 en CR2. De werking van de CB1-receptor is tussen 1988-1990 ontdekt en die van de CB2-receptor in 1993 [4-6]. De CB1-receptoren bevinden zich voornamelijk in het centrale en perifere zenuwstelsel, maar ook in immuuncellen, de geslachtsorganen, het maag-darmkanaal, sympathische ganglia, de bijnier, de hypofyse, het hart, de longen en de urineblaas [7]. Ze zijn betrokken bij de eetlust en het geheugen. CB2-receptoren bevinden zich in het perefifre zenuwstelsel en het immuunsysteem. 

Door het effect op de eetlust heeft Sanofi-Aventis het medicijn rimonabant (Acomplia®) ontwikkeld. Dit medicijn grijpt in op de CB1-receptor en remt daarmee de eetlust. Studies laten ook daadwerkelijk gunstige effecten op het lichaamsgewicht en cardiovasculaire risicofactoren zien [8, 9].  In 2006 werd rimonabant door de Europese Commissie goedgekeurd en het werd gezien als een veelbelovende behandeling van obesitas. Dit duurde echter tot 2008 totdat bleek dat het ook het risico op psychische problemen verhoogde, waaronder depressie en angstklachten [9]. Daardoor was er in de studies ook veel uitval. Rimonabant is toen van de markt gehaald.

Ziektemodellen waarin activering van CB1 en/of CB2-receptor de klinische symptomen lijkt te verbeteren of de progressie ervan lijkt te vertragen [10].

2.2 De endocannabinoïden

Ons lichaam kan uit lange meervoudig onverzadigde vetzuren op een snelle manier cannabinoïden aanmaken. Die worden dan endocannabinoïden genoemd. Het zijn lipiden die overeenkomsten hebben met het vetzuur arachidonzuur en dienst doen als neurotransmitter. De belangrijkste twee zijn: anandamide en 2-Arachidonoyl Glycerol (2-AG).

De enzymen die daarbij betrokken zijn, zijn respectievelijk N-arachidonoyl phosphatidyl ethanolamine phospholipase D‐like (NAPE-PLD) en diacylglycerol lipase (DAGL). Anandamide is genoemd naar het Sanskriet woord voor ‘gelukzaligheid’ (ananda). In tegenstelling tot veel andere neurotransmitters die worden gesynthetiseerd en opgeslagen in blaasjes, worden endocannabinoïden na neuronale activering, in het einde van de synaps gesynthetiseerd.

Endocannabinoïden vertonen een grote gelijkenis met THC en binden op een vergelijkbare manier aan de CB-receptoren. Ze spelen een rol bij het uitdoven van herinneringen aan negatieve gevoelens en pijn. Er is bijvoorbeeld gevonden dat bij het post-traumatisch stresssyndroom, depressie en bepaalde vormen van chronische pijn de aanmaak van endocannabinoïden is vermindert of de concentratie ervan in het bloed lager is [11-13]. De endocannabinoïden worden snel afgebroken door enzymen. Anandamide door Fatty acid amide hydrolase (FAAH) en 2-AG door Mono Acyl Glycerol Lipase (MAGL). Interessant is dat CBD het enzym FAAH remt waardoor het anandamide-niveau kan stijgen en indirect CB1 gestimuleerd kan worden. Naast een effect op de CB-receptoren hebben endocannabinoïden ook effect op TRPV1. Dit is een G-eiwit gekoppelde receptor die met name in perifere zenuwcellen voorkomt en betrokken is bij pijnsensatie. 

StofCB1-receptorCB2-receptorTRPV1-receptor
AnandamideAgonistAgonistAgonist
2-AGGeen effectSterke agonistAgonist

Werking van de endocannabinoïden anandamide en 2-AG op verschillende receptoren van het endocannabinoïdsysteem [1].

2.3 De fytocannabinoïden

In de cannabisplant zitten ruim 100 fytocannabinoïden. Dit zijn stoffen die in de bladeren en bloemen van de cannabisplant worden aangemaakt en kunnen binden aan de cannabidiol-receptoren in ons lichaam. De drie belangrijkste zijn: tetrahydrocannabinol (THC), cannabidiol (CBD) en cannabinol (CBN).

De drie belangrijkste fytocannabinoïden lijken structureel erg op elkaar, maar er zijn wel duidelijk verschillen in in werkzaamheid. THC heeft een psychoactieve werking en is verantwoordelijk voor het high worden. CBD heeft geen psychoactieve werking en een lagere affiniteit met de CB1 en CB2-receptorten dan THC. In bepaalde situaties is het een negatieve allosterische modulator van de CB1-recptor, wat wil zeggen dat het de vorm van de receptor kan veranderen waardoor agonisten er moeilijker aan kunnen binden. CBN heeft een zwakke psychoactieve werking. Het in kleine hoeveelheden in verse cannabis. Na verloop van tijd en onder invloed van ultraviolet licht en warmte vervalt THC tot CBN waardoor het gehalte ervan toeneemt. Naast een effect op de CB-receptoren hebben fytocannabinoïden ook effect op TRPV1. Dit is een G-proteïne-gekoppelde receptor die met name in perifere zenuwcellen voorkomt en betrokken is bij pijnsensatie.

In combinatie met THC kan CBD wel bepaalde aspecten van een high versterken of verzwakken [1]. Omdat CBD zelf geen psychoactieve werking heeft, maar wel medicinale effecten zou kunnen hebben, is er veel interesse in voedingssupplementen met CBD, waaronder CBD-olie.

StofCB1-receptorCB2-receptorTRPV1-receptor
THCPartieel agonistAgonistGeen effect
CBDPartieel antagonistAgonistAgonist
CBNPartieel antagonistAgonistGeen effect

Werking van de fytocannabinoïden THC, CBD, en CBN op verschillende receptoren van het endocannabinoïdsysteem [1].

2.4 Het endocannabinoïdensysteem

De cannabisreceptoren, de endocannabinoïden (anandamide), de enzymen die betrokken zijn bij de aanmaak en afbraak van cannabinoïden en het netwerk van zenuwcellen vormen samen het endocannabinoïdsysteem. Dit complexe systeem heeft een natuurlijke spanning doordat de CB-receptoren continu licht worden geactiveerd door endocannabinoïden [16]. Dat betekent dat de transmissie van neurotransmitters continue enigszins wordt geremd. Inname van fytocannabinoïden met een partiële agonistische werking versterken dit effect en een sterke agonist kan de transmissie volledig blokkeren.

Het cannabinoïdensysteem is betrokken bij verschillende lichaamsfuncties. Het speelt onder andere een rol bij de immuunrespons, voedselopname, cognitieve processen, pijn, emoties, waarneming, beloning, motorische coördinatie, lichaamstemperatuur en het slaap/waak-ritme [1]. Fytocannabinoïden kunnen hierop ingrijpen en gewenste of ongewenste effecten hebben.

3. Cannabisproducten

Van de cannabisplant kunnen uiteenlopende producten worden gemaakt, waaronder hasj en wiet, maar ook kleding, tassen, cosmetica, papier, touwen, matten, kussens, voedingsmiddelen (CBD-thee), voedingssupplementen (CBD-olie, -capsules, -pasta) en gezondheidsproducten (CBD-pleisters, -zalven). Wanneer het om industriële toepassingen gaat spreekt men niet over cannabis, maar over hennep.

Het meest bekend zijn wellicht de producten van de cannabisplant die als softdrugs worden gebruikt, waaronder wiet en hasj. Wiet (marihuana) bestaat uit de gedroogde en verkruimelde bloemtoppen en bladeren. Hasj bestaat uit samengeperste harskorrels en is daardoor kleveriger en rijker aan cannabinoïden.

Omdat de cannabinoïden in cannabis een fysiologische werking hebben, zijn er ook medicinale cannabisproducten op de markt die alleen op doktersvoorschrift verkrijgbaar zijn. Men kan ervoor in aanmerking komen wanneer gangbare behandelingen en medicijnen niet of niet voldoende effect hebben of wanneer ze teveel ongewenste bijwerkingen hebben. De cannabisplanten die gebruikt worden voor medicinale cannabis worden onder gecontroleerde omstandigheden gekweekt en verwerkt waardoor de samenstelling bekend is. Deze medicinale cannabisproducten zijn bij twee apotheken verkrijgbaar:

ProductVormTHC (%)CBD (%)
Bedrobinol®Flos13,5<1
Bedrocan®Flos22<1
Olie2<1
Olie2<1
Bediol®Granulaat6,38
Olie1,32
Bedica®Granulaat14,0<1
Olie2,00
Olie5,00
Bedrolite®Granulaat<17,5
Olie<0,12
Olie<0,110

Samenstelling van medicinale cannabisproducten in Nederland [17-18].
Flos = de hele, gedroogde bloemtop; granulaat = kleine deeltje cannabis.

 

ProductVormToedieningTHC (%)CBD (%)
Nabiximols, Sativex®Cannabis-extractMondspray5248
Nabilone, Cesamet®Synthetisch THCCapsule1000
Dronabinol, Marinol®Synthetisch THCCapsule1000
LevonantranolAnaloog van dronabinolCapsule1000
Cannabidiol, Epidiolex®CBD-olieMonddruppels0100


Samenstelling van medicinale cannabisproducten in het buitenland.

4. CBD als voedingssupplement

Als voedingssupplement is CBD-olie populair. De THC is er dan (bijna) volledig uitgehaald waardoor je er niet high van zult worden. Het zou wel verbetering kunnen geven bij uiteenlopende gezondheidsklachten (voorbeeld, voorbeeld). In een Amerikaanse enquête onder 2.409 CBD-gebruikers gaf 62% aan het te gebruiken voor de behandeling van een medische aandoening [19]. In de top 3 stonden pijn, angst en depressie. De overige 38% gebruikte het voor de algemene gezondheid.

 

 

CBD is verkrijgbaar als olie in de vorm van druppels, capsules en sprays en als crème/pasta. De druppels moet je met een pipetje onder de tong druppelen. Een voordeel daarvan is dat de CBD snel via het slijmvlies door de bloedbaan wordt opgenomen. De biobeschikbaarheid via de orale weg wordt namelijk geschat op 6%, wat komt door een aanzienlijk first pass effect in de lever [20].

De sterkte van de capsules en oliën varieert. Een capsule bevat doorgaans 10-25 mg CBD. In een flesje wordt de sterkte uitgedrukt in het percentage CBD dat de olie bevat, dat loopt van 0,2 tot 18%. In een flesje van 30 ml (ca. 600 druppels) met 10% CBD zit dus 3.000 mg CBD. 

Hoeveel CBD zit er ongeveer in een druppel?

  • 2,5% CBD olie: 1,25 mg CBD per druppel
  • 5% CBD olie: 2,5 mg CBD per druppel
  • 10% CBD olie: 5 mg CBD per druppel
  • 16% CBD olie: 9 mg CBD per druppel

Met een dosering van tweemaal daags drie druppels doe je er 100 dagen mee. De prijs van zo’n flesje van 30 ml ligt tussen de €100 en €250.

5. De gezondheidsvoordelen van cannabinoïden

Door wat we weten over het endocannabinoïdensysteem en de resultaten uit in vitro- en dierstudies zijn er sterke aanwijzingen dat cannabinoïden medische toepassingen kunnen hebben. Eerst ging de aandacht voornamelijk uit naar THC en dacht men dat CBD geen werking had. Dat veranderde nadat diermodellen wisselende resultaten van cannabis lieten zien die niet aan de verschillende hoeveelheden THC konden worden toegeschreven. Op dat moment ontstond het vermoeden dat CBD toch een werking zou kunnen hebben. Aanvankelijk verliep in Amerika het onderzoek naar cannabis en cannabinoïden moeizaam door de Schedule 1 status. Daaronder vallen medicijnen die a) een hoog risico op misbruik hebben, b) niet officieel erkend zijn als medische behandeling en c) niet veilig genoeg bevonden zijn om onder medisch toezicht te gebruiken. Dat maakt het onderzoek ernaar lastig.

Naast gebruikservaringen zijn er inmiddels verschillende systematic reviews met en zonder meta-analyses verschenen waarin gekeken is naar de medische toepassingen van cannabinoïden. In deze studies is vaak THC, de combinatie van THC/CBD of andere cannabisproducten gebruikt, waardoor moeilijk uitspraken kunnen worden gedaan over CBD afzonderlijk. Onderstaande tabel geeft op basis van systematic reviews, vaak met een meta-analyses (2015 t/m 2021), een overzicht van aandoeningen waarvoor wel of niet voldoende aanwijzingen zijn (op basis van humane interventiestudies) dat cannabis en cannabinoïden een gunstig effect kunnen hebben. 

Gezondheidsprobleem Voldoende aanwijzingen
voor gunstig effect
Onvoldoende aanwijzingen
voor gunstig effect
Chronische en neurologische pijnX
Pijn bij kankerX
Misselijkheid/braken bij chemotherapieX
Spierspasticiteit bij multiple scleroseX
Epilepsie (LGS, DS en TSC)X (CBD)*
Pijn bij reumatische ziektenX
Acute pijnX
KankerX
DementieX
Gilles de la TouretteX
PsychosesX
AngststoornissenX
ADHDX
SchizofrenieX
DepressieX
ParkinsonX
SlapeloosheidX
Inflammatoire darmziektenX

Overzicht van gezondheidsproblemen waarvoor wel of niet voldoende aanwijzingen zijn dat cannabinoïden zouden kunnen helpen [21-76]. LGS = Lennox-Gastaut-syndroom, DS = syndroom van Drave, TSC = tubereuze sclerose complex).
* CBD (Epidiolex) wordt gebruikt in aanvulling op clobazam voor de behandeling van patiënten vanaf twee jaar met het syndroom van Lennox-Gastaut of het syndroom van Dravet. Epidiolex wordt bij patiënten van twee jaar en ouder ook gebruikt voor de behandeling van tubereuze sclerose complex (TSC) naast andere epilepsiebehandelingen.

Dit komt overeen met een rapport uit 2018 van het European Monitoring Centre for Drugs and Drug
Addiction (EMCDDA) uit 2018, dat een agentschap is van de Europese Unie [77].

Samenvatting van het bewijs voor medicinale cannabis/cannabinoïden bij verschillende gezondheidsproblemen volgens het EMCDDA (klik op de tabel voor een vergroting) [77].

5.1 Aanwijzingen voor een gunstig effect

Hieronder volgen conclusies uit systematic en reviews en meta-analyses waaruit in het het algemeen blijkt dat er aanwijzingen zijn cannabinoïden een gunstig effect kunnen hebben voor de betreffende aandoening.

Whiting PF et al. JAMA. 2015
“There was moderate-quality evidence to support the use of cannabinoids for the treatment of chronic pain and spasticity.” [21]

Andreae MH et al. J Pain. 2015
“This novel Bayesian meta-analysis of individual patient data from 5 randomized trials suggests that inhaled cannabis may provide short-term relief for 1 in 5 to 6 patients with neuropathic pain. Pragmatic trials are needed to evaluate the long-term benefits and risks of this treatment.” [22]

Meng H, et al. Anesth Analg. 2017 
Selective cannabinoids provide a small analgesic benefit in patients with chronic NP. There was a high degree of heterogeneity among publications included in this SR-MA. Well-designed, large, randomized studies are required to better evaluate specific dosage, duration of intervention, and the effect of this intervention on physical and psychologic function.” [23]

Aviram J et al. Pain Physician. 2017
“The current systematic review suggests that CBMs might be effective for chronic pain treatment, based on limited evidence, primarily for neuropathic pain (NP) patients. Additionally, GI AEs occurred more frequently when CBMs were administered via oral/oromucosal routes than by inhalation.” [24]

Mücke M et al. Cochrane Database Syst Rev. 2018 
“The potential benefits of cannabis-based medicine (herbal cannabis, plant-derived or synthetic THC, THC/CBD oromucosal spray) in chronic neuropathic pain might be outweighed by their potential harms. The quality of evidence for pain relief outcomes reflects the exclusion of participants with a history of substance abuse and other significant comorbidities from the studies, together with their small sample sizes.”
[25]

Häuser W et al. Eur J Pain. 2018 
We provide an overview of systematic reviews on the efficacy, tolerability and safety of cannabis-based medicines for chronic pain management. There are inconsistent findings of the efficacy of cannabinoids in neuropathic pain and painful spasms in multiple sclerosis. There are inconsistent results on tolerability and safety of cannabis-based medicines for any chronic pain.” [26]

Stockings E et al. Pain. 2018 
“Evidence for effectiveness of cannabinoids in CNCP is limited. Effects suggest that number needed to treat to benefit is high, and number needed to treat to harm is low, with limited impact on other domains. It seems unlikely that cannabinoids are highly effective medicines for CNCP.” [27]

Yanes JA et al. Exp Clin Psychopharmacol. 2019 
These outcomes suggest that cannabinoid-based pharmacotherapies may serve as effective replacement/adjunctive options regarding pain, however, additional research is warranted.” [28]

Rabgay K et al. J Am Pharm Assoc (2003). 2020
The use of cannabis and cannabinoids via certain administration routes could reduce different types of pain. Product developers could consider our findings as part of their product design so that the effective route of cannabis and cannabinoids for pain control can be achieved.” [29]

Überall MA. J Pain Res. 2020
In conclusion, our systematic review and meta-analysis suggests that cannabinoids administered via the inhaled, oral, or oromucosal routes reduces chronic non-cancer pain. However, the analgesic effect was small and may not be clinically significant. Cannabinoids were shown to be similarly effective for decreasing chronic neuropathic and nonneuropathic pain. The duration of clinical trials were short. Adequately sized clinical trials of a longer duration are required to provide evidenc.” [30]

Dykukha I et al. Pain Med. 2021 
“Nabiximols was superior to placebo for reduction of chronic neuropathic pain, with a small effect size. Larger RCTs designed to assess the effect of nabiximols in neuropathic pain are required to reach more definitive conclusions.” [31]

Wang L et al. BMJ. 2021 
“Moderate to high certainty evidence shows that non-inhaled medical cannabis or cannabinoids results in a small to very small improvement in pain relief, physical functioning, and sleep quality among patients with chronic pain, along with several transient adverse side effects, compared with placebo.” [32]

Boland EG et al BMJ Support Palliat Care. 2020 
Studies with a low risk of bias showed that for adults with advanced cancer, the addition of cannabinoids to opioids did not reduce cancer pain.” [33]

Tateo S. J Am Assoc Nurse Pract. 2017 
“There is evidence that cannabinoids are effective adjuvants for cancer pain not completely relieved by opioid therapy, but there is a dearth of high-quality studies to support a stronger conclusion. Cannabinoids appear to be safe in low and medium doses. Methodological limitations of the trials limited the ability to make sound conclusions. Further research is warranted before efficacy, safety, and utility of cannabinoids for cancer pain can be determined.” [34]

Blake A et al. Ann Palliat Med. 2017 
There is evidence suggesting that medical cannabis reduces chronic or neuropathic pain in advanced cancer patients. However, the results of many studies lacked statistical power, in some cases due to limited number of study subjects. Therefore, there is a need for the conduct of further double-blind, placebo-controlled clinical trials with large sample sizes in order to establish the optimal dosage and efficacy of different cannabis-based therapies.” [35]

Häuser W et al. Schmerz. 2019 
“Very low quality evidence suggests that oromucosal nabiximols and THC have no effect on pain, sleep problems and opioid consumption in patients with cancer pain with insufficient pain relief from opioids.” [36]

Wang L et al. BMJ. 2021 
“Moderate certainty evidence from 27 RCTs shows that, compared with placebo, non-inhaled medical cannabis probably results in a small increase in the proportion of patients experiencing pain relief at or above the MID: 10% modelled risk difference (95% CI 5% to 15%) for achieving at least the MID of 1 cm, based on a weighted mean difference (WMD) of −0.50 cm on a 10 cm VAS (95% CI −0.75 to −0.25 cm; fig 2, table 1). There are no subgroup differences in pain relief based on neuropathic versus non-neuropathic pain or chronic non-cancer versus chronic cancer-related pain.” [32]

Whiting PF et al. JAMA. 2015
“There was low-quality evidence suggesting that cannabinoids were associated with improvements in nausea and vomiting due to chemotherapy, weight gain in HIV infection, sleep disorders, and Tourette syndrome.” [21]

Smith LA et al. Cochrane Database Syst Rev. 2015 
“Cannabis-based medications may be useful for treating refractory chemotherapy-induced nausea and vomiting. However, methodological limitations of the trials limit our conclusions and further research reflecting current chemotherapy regimens and newer anti-emetic drugs is likely to modify these conclusions.” [37]

NICE guideline NG144, 2019
“Due to these limitations, the committee did not feel they could make strong recommendations. However, based on the effectiveness data, the committee felt these interventions may still have a place in the treatment pathway as an add-on therapy.” [38]

Chow R et al. Support Care Cancer. 2020 
“Although there exists some evidence suggesting that oral cannabinoids may have a role in controlling for emesis from a neurophysiological perspective, these conclusions are currently not mirrored in the published RCTs to date.” [39]

Rovare VP et al. Complement Ther Med. 2017 
“There is moderate certainty evidence regarding the impact of cannabinoids in spasticity (average 0.36 more spasticity; 0.17 fewer to 0.88 more) due to multiple sclerosis or paraplegia, and in adverse events such as dizziness (419 more dizziness/1000 over 19 weeks), somnolence (127 more somnolence/1000 over 19 weeks), and nausea (125 more somnolence/1000 over 19 weeks).” [40]

Torres-Moreno MC et al. JAMA Netw Open. 2018 
“The results suggest a limited efficacy of cannabinoids for the treatment of spasticity, pain, and bladder dysfunction in patients with MS. Therapy using these drugs can be considered as safe.” [41]

National Academies of Sciences, Engineering, Medicine. Washington, DC: National Academies Press, 2017.
There is substantial evidence that oral cannabinoids are an effective treatment for improving patient-reported multiple sclerosis spasticity symptoms, but limited evidence for an effect on clinician-measured spasticity.” [42]

Meza R et al. Medwave. 2017 
“We concluded cannabinoids in multiple sclerosis do not reduce spasticity or pain, and are probably associated to frequent adverse effects.” [43]

Nielsen S et al. Curr Neurol Neurosci Rep. 2018 
Five reviews concluded that there was sufficient evidence that cannabinoids may be effective for symptoms of pain and/or spasticity in MS. Few reviews reported conclusions for other symptoms. Recent high quality reviews find cannabinoids may have modest effects in MS for pain or spasticity.” [44]

Herzog S et al. Pharmacoeconomics. 2018 
“Prescribed CBMs are a potentially cost-effective add-on treatment for MS spasticity; however, this evidence is uncertain. Further investment in randomised trials with in-built economic evaluations is warranted for a wider range of clinical indications.” [45]

Lattanzi S et al. Drugs. 2018 
Adjunctive CBD in patients with LGS or DS experiencing seizures uncontrolled by concomitant anti-epileptic treatment regimens is associated with a greater reduction in seizure frequency and a higher rate of AEs than placebo.” [46]

Laux LC et al. Epilepsy Res. 2019 
Results from this interim analysis support add-on CBD as an effective long-term treatment option in LGS or DS.” [47]

Lattanzi S et al. Epilepsia. 2020
“CBD was associated with a higher rate of seizure response in comparison to placebo when added to the existing antiepileptic regimen both in patients taking and in those not taking concomitant CLB. The lack of randomization for CLB status and the limited sample size need to be considered in the interpretation of the findings.” [48]

Devinsky O et al. Acta Neurol Scand. 2020 
“These results indicate CBD is efficacious with and without CLB, but do not exclude the possibility of a synergistic effect associated with the combination of agents. The safety and tolerability profile of CBD without CLB show a lower rate of certain AEs than with CLB.” [49]

de Carvalho Reis R et al. Epilepsy Behav. 2020 
“Furthermore, cannabidiol is more effective than placebo, regardless of the etiology of epileptic syndromes and dosage. Overall, the AE profile did not differ across treatments with cannabidiol or medicinal cannabis, though it did differ favorably for long-term than for short-term treatment.” [50]

5.2 Onvoldoende aanwijzingen voor een gunstig effect

Hieronder volgen conclusies van systematic en reviews en meta-analyses waaruit in het het algemeen blijkt dat er onvoldoende bewijs is dat cannabinoïden een gunstig effect hebben voor de betreffende aandoening. Dat kan ook komen door een gebrek aan studies.

Walitt B et al. Cochrane Database Syst Rev. 2016 
“We found no relevant study with herbal cannabis, plant‐based cannabinoids or synthetic cannabinoids other than nabilone in fibromyalgia. We found no convincing, unbiased, high quality evidence suggesting that nabilone is of value in treating people with fibromyalgia. The tolerability of nabilone was low in people with fibromyalgia.” [51]

Fitzcharles MA et al. Arthritis Care Res (Hoboken). 2016 
“Extremely small sample sizes, short study duration, heterogeneity of rheumatic conditions and products, and absence of studies of herbal cannabis allow for only limited conclusions for the effects of cannabinoids in rheumatic conditions. Pain relief and effect on sleep may have some potential therapeutic benefit, but with considerable mild to moderate adverse events. There is currently insufficient evidence to recommend cannabinoid treatments for management of rheumatic diseases pending further study.” [52]

Häuser W et al. Eur J Pain. 2017
“There were consistent results that there was insufficient evidence of any cannabis-based medicine for pain management in patients with rheumatic diseases (three SRs) and in cancer pain” [53]

Katz-Talmor D et al. Nat Rev Rheumatol. 2018 
The potential medicinal effects of cannabis could be attributable to its influence on the immune system, as it exerts an immunomodulatory effect on various immune cells, including T cells, B cells and macrophages. However, the available evidence is not yet sufficient to support the recommendation of cannabinoid treatment for rheumatic diseases.” [54]

Stockings E et al. Pain. 2018 
“Evidence for effectiveness of cannabinoids in CNCP is limited. Effects suggest that number needed to treat to benefit is high, and number needed to treat to harm is low, with limited impact on other domains. It seems unlikely that cannabinoids are highly effective medicines for CNCP.” [55]

Schulze-Schiappacasse C et al. J Clin Rheumatol. 2021 
Cannabis, cannabis-derived products and synthetic cannabinoids may slightly reduce disease activity in patients with RA. Its use may result in little to no difference in pain reduction and may slightly increase nervous system adverse events. The evidence is very uncertain about the effect of cannabis, cannabis-derived products, and synthetic cannabinoids on serious adverse events risk.” [56]

Stevens AJ et al. Acta Anaesthesiol Scand. 2017 
“On the basis of the available randomized controlled trial evidence, cannabinoids have no role in the management of acute pain.” [57]

Gazendam A et al. Cannabis Cannabinoid Res. 2020 
There is low-quality evidence indicating that cannabinoids may be a safe alternative for a small but significant reduction in subjective pain score when treating acute pain, with intramuscular administration resulting in a greater reduction relative to oral. Higher quality, long-term randomized-controlled trials examining whether there may be a role for cannabinoids in treating acute pain are required.” [58]

Abdallah FW et al. Reg Anesth Pain Med. 2020 
Our quantitative and qualitative review of the literature suggests that the analgesic role of perioperative cannabinoid compounds is limited, with no clinically important benefits detected when cannabinoids are added to traditional systemic analgesics compared with traditional systemic analgesics alone. Notably, there appears to be a signal towards increased postoperative pain and hypotension associated with the addition of perioperative cannabinoids to traditional systemic analgesics. These results do not support the routine use of cannabinoids to manage acute postoperative pain at the present time.” [59]

National Academies of Sciences, Engineering, Medicine. Washington, DC: National Academies Press, 2017.
There is insufficient evidence to support or refute the conclusion that cannabinoids are an effective treatment for cancers, including glioma.” [60]

National Academies of Sciences, Engineering, Medicine. Washington, DC: National Academies Press, 2017.
There is limited evidence that cannabinoids are ineffective treatments for improving the symptoms associated with dementia.” [60]

Black N et al. Lancet Psychiatry. 2019 
“There is scarce evidence to suggest that cannabinoids improve depressive disorders and symptoms, anxiety disorders, attention-deficit hyperactivity disorder, Tourette syndrome, post-traumatic stress disorder, or psychosis.” [61]

Bosnjak Kuharic D et al. Cochrane Database Syst Rev. 2021 
Based on data from four small, short, and heterogeneous placebo-controlled trials, we cannot be certain whether cannabinoids have any beneficial or harmful effects on dementia. If there are benefits of cannabinoids for people with dementia, the effects may be too small to be clinically meaningful. Adequately powered, methodologically robust trials with longer follow-up are needed to properly assess the effects of cannabinoids in dementia.” [62]

Whiting PF et al. JAMA. 2015
“Two small placebo-controlled studies (4 reports; 36 participants) suggested that THC capsulesmay be associated with a significant improvement in tic severity in patients with Tourette syndrome.” [21]

Black N et al. Lancet Psychiatry. 2019 
“The two small randomised controlled trials identified for Tourette syndrome compared pharmaceutical THC–CBD with placebo among participants with Tourette syndrome.40,66 The pooled effect from these two, small studies showed no significant benefit of pharmaceutical THC–CBD compared to placebo on Tourette symptoms (table 2). Similarly, no significant effect was seen for the secondary outcome of global functioning. No studies examined the impact of CBD or medicinal cannabis on outcomes of Tourette syndrome.” [61]

McKee KA et al. J Psychiatr Res. 2021 
Of the 2397 papers identified, thirty-one RCTs met criteria for inclusion: ten trials focused on treating cannabis use disorder, six on schizophrenia, five on opioid/tobacco use disorder, three on anxiety disorders, two on Tourette’s disorder, two on anorexia nervosa, and one trial each for attention-deficit/hyperactivity disorder, posttraumatic stress disorder, and obsessive compulsive disorder. This review finds limited evidence for the effectiveness of CBPs to acutely treat a narrow range of psychiatric symptoms. We report no evidence supporting the mid- to long-range effectiveness of any currently available CBP.” [63]

Szejko N et al. Neurol Neurochir Pol. 2021 
Although the amount of evidence supporting the use of CBM in GTS is growing, the majority of studies are still limited to case reports, case series, and open uncontrolled studies. To date, only two small randomised controlled trials (RCTs) using tetrahydrocannabinol (THC, dronabinol) have been published demonstrating the safety and efficacy of this intervention in the treatment of tics in patients with GTS. On the other hand, another RCT with Lu AG06466 (formerly known as ABX-1431), a modulator of endocannabinoid neurotransmission, has failed to prove effective in the therapy of GTS. Accordingly, under the guidelines of both the ESSTS and the AAN, treatment with CBM is categorised as an experimental intervention that should be applied to patients who are otherwise treatment-resistant.” [64]

Whiting PF et al. JAMA. 2015
“There was low-quality evidence for no effect on psychosis (cannabidiol) and very low-level evidence for no effect on depression (nabiximols).” [21]

Black N et al. Lancet Psychiatry. 2019 
“A single, small randomised controlled trial reported on the use of pharmaceutical THC–CBD among participants with psychosis.86 This study found no significant change in positive symptoms (table 2) but a worsening of negative symptoms of psychosis (SMD 0·36 [95% CI 0·10 to 0·62]; n=24) with THC–CBD compared with placebo. Of the secondary outcomes, this study also found that pharmaceutical THC–CBD worsened cognitive functioning (SMD 1·08 [95% CI 0·71 to 1·45]; n=24). The remaining randomised controlled trials of psychosis examined CBD. Across the one or two studies that reported on primary outcomes, CBD did not significantly improve total symptoms, positive symptoms, or negative symptoms, compared with placebo85,92 or active90 comparators (table 3). With regard to the secondary outcomes, CBD led to an improvement in global functioning compared with placebo in the single study reporting this outcome (SMD –0·62 [95% CI –1·14 to –0·09]; n=86),92 but did not significantly improve cognitive or emotional functioning.85,88,90,92 We identified no studies examining the impact of medicinal cannabis on psychosis outcomes ” [61]

Whiting PF et al. JAMA. 2015
very low-quality evidence for an improvement in anxiety as assessed by a public speaking test (cannabidiol).” [21]

Black N et al. Lancet Psychiatry. 2019 
Pharmaceutical THC–CBD led to significantly greater reductions in anxiety symptoms than did placebo (SMD –0·25 [95% CI –0·49 to –0·01]; seven studies, n=252; I²=65%). Two studies examined the effect of CBD—both in participants with social anxiety—and did not find a significant improvement in anxiety symptoms compared with placebo.5,60″ [61]

Bahji A et al. J Psychiatr Res. 2020 
While cannabinoids may be of potential value in the treatment of anxiety disorders, the routine use of these treatments is not supported by the available evidence after correction for publication bias.” [65]

McKee KA et al. J Psychiatr Res. 2021 
Of the 2397 papers identified, thirty-one RCTs met criteria for inclusion: ten trials focused on treating cannabis use disorder, six on schizophrenia, five on opioid/tobacco use disorder, three on anxiety disorders, two on Tourette’s disorder, two on anorexia nervosa, and one trial each for attention-deficit/hyperactivity disorder, posttraumatic stress disorder, and obsessive compulsive disorder. This review finds limited evidence for the effectiveness of CBPs to acutely treat a narrow range of psychiatric symptoms. We report no evidence supporting the mid- to long-range effectiveness of any currently available CBP.” [63]

Black N et al. Lancet Psychiatry. 2019 
“The single, small randomised controlled trial identified for ADHD compared pharmaceutical THC–CBD with placebo among participants with ADHD.74 No significant effect was seen on the primary outcome of ADHD symptoms (table 2). With regard to the secondary outcomes, the study also showed no significant effect of pharmaceutical THC–CBD versus placebo on global functioning or weight change. No studies examined the impact of CBD or medicinal cannabis on ADHD outcomes.” [61]

Guinguis R et al. Medwave. 2017 
“We concluded cannabidiol probably does not improve symptoms in schizophrenia and leads to frequent side effects.” [66]

National Academies of Sciences, Engineering, Medicine. Washington, DC: National Academies Press, 2017.
There is insufficient evidence to support or refute the conclusion that cannabidiol is an effective treatment for the mental health outcomes in individuals with schizophrenia or schizophreniform psychosis.” [60]

Kopelli E et al. Psychiatry Res. 2020 
“Altogether, insufficient evidence exists on the efficacy and safety of CBD oil in schizophrenia patients. More RCTs, comparing CBD oil with placebo and other antipsychotics are warranted.” [67]

Ahmed S et al. Front Psychiatry. 2021 
There is insufficient evidence for an effect of THC or CBD on symptoms, cognition, and neuroimaging measures of brain function in schizophrenia. At this time, research does not support recommending medical cannabis (THC or CBD) for treating patients with schizophrenia. Further research should examine THC and CBD in schizophrenia with and without comorbid CUD and consider the role of CBD in mitigating symptom exacerbation from THC.” [68]

Whiting PF et al. JAMA. 2015
“There was low-quality evidence for no effect on psychosis (cannabidiol) and very low-level evidence for no effect on depression (nabiximols).” [21]

Black N et al. Lancet Psychiatry. 2019 
“Pharmaceutical THC–CBD did not significantly improve symptoms of depression compared with either active comparators or placebo in randomised trials, including one unpublished study on EudraCT, 2012-003771-18. No randomised controlled trials examining CBD for depression outcomes were identified.” [61]

National Academies of Sciences, Engineering, Medicine. Washington, DC: National Academies Press, 2017.
There is limited evidence that nabiximols, dronabinol, and nabilone are ineffective treatments for the reduction of depressive symptoms in individuals with chronic pain or multiple sclerosis.” [60]

National Academies of Sciences, Engineering, Medicine. Washington, DC: National Academies Press, 2017.
There is insufficient evidence that cannabinoids are an effective treatment for the motor system symptoms associated with Parkinson’s disease or the levodopainduced dyskinesia.” [60]

Stampanoni Bassi M et al. Cannabis Cannabinoid Res. 2017 
Despite new cannabinoid-based medicines have been proposed for motor and nonmotor symptoms of PD, so far, results from clinical studies are controversial and inconclusive. Further clinical studies involving larger samples of patients, appropriate molecular targets, and specific clinical outcome measures are needed to clarify the effectiveness of cannabinoid-based therapies.” [69]

Thanabalasingam SJ et al. Ther Adv Neurol Disord. 2021 
Although observational studies establish subjective symptom alleviation and interest in MC among PD patients, there is insufficient evidence to support its integration into clinical practice for motor symptom treatment. This is primarily due to lack of good quality data.” [70]

Whiting PF et al. JAMA. 2015
“There was low-quality evidence suggesting that cannabinoids were associated with improvements in nausea and vomiting due to chemotherapy, weight gain in HIV infection, sleep disorders, and Tourette syndrome.” [21]

Bhagavan C et al. CNS Drugs. 2020 
“Few studies have examined the efficacy of cannabinoids in the treatment of insomnia disorder. Despite some possible signals for efficacy, the heterogeneity of participants, interventions, efficacy outcomes and results, and the high risk of bias across included trials, do not reliably inform evidence-based practice. This review highlights shortcomings in the existing literature, including lack of diagnostic clarity, poorly defined participant groups, non-standardised interventions and studies of inappropriate design, duration and power to detect clinically meaningful outcomes. Further research in the form of high-quality RCTs are required before drawing any conclusions about the efficacy of cannabinoids in the treatment of insomnia disorder.” [71]

AminiLari M et al. Sleep. 2021 
“Medical cannabis and cannabinoids may improve impaired sleep among people living with chronic pain, but the magnitude of benefit is likely small.” [72]

Kafil TS et al. Cochrane Database Syst Rev. 2018 
“The effects of cannabis and cannabis oil on Crohn’s disease are uncertain. Thus no firm conclusions regarding the efficacy and safety of cannabis and cannabis oil in adults with active Crohn’s disease can be drawn.” [73]

Kafil TS et al. Cochrane Database Syst Rev. 2018 
“The effects of cannabis and cannabidiol on UC are uncertain, thus no firm conclusions regarding the efficacy and safety of cannabis or cannabidiol in adults with active UC can be drawn. There is no evidence for cannabis or cannabinoid use for maintenance of remission in UC. Further studies with a larger number of patients are required to assess the effects of cannabis in UC patients with active and quiescent disease. Different doses of cannabis and routes of administration should be investigated. Lastly, follow-up is needed to assess the long term safety outcomes of frequent cannabis use.” [74]

Doeve BH et al. J Clin Gastroenterol. 2021 
Cannabi(noid)s were not effective at inducing remission (risk ratio=1.56, 95% confidence interval=0.99-2.46). No effect on inflammatory biomarkers was observed. However, clinical symptoms (abdominal pain, general well-being, nausea, diarrhea, and poor appetite) all improved with cannabi(noid)s on Likert-scales.” [75]

Carvalho ACA et al. Int J Mol Sci. 2020 
Although the literature shows relevant antioxidant and anti-inflammatory effects that could improve UC and CD scores, it is still not possible to establish a treatment criterion since the studies have no standardization regarding the variety and part of the plant that is used, route of administration and doses. Therefore, we suggest caution in the use of CS in the therapeutic approach of IBD until clinical trials with standardization and a relevant number of patients are performed” [76]

Kafil TS et al. Inflamm Bowel Dis. 2020 
In summary, no firm conclusions can be made regarding the safety and effectiveness of cannabis and cannabinoids in adults with CD and UC.” [77]

6. De gezondheidsvoordelen van CBD

Maar een beperkt aantal mensen komt voor medicinale cannabis in aanmerking. Dat is anders voor producten met alleen CBD erin. Die kan iedereen zonder doktersvoorschrift kopen. Het meest populair is CBD-olie, wat volgens verschillende blogs werkzaam is bij uiteenlopende gezondheidsklachten. Wanneer in artikelen of studies over CBD geschreven wordt moet goed gelet worden of het daadwerkelijk over CBD gaat. Niet zelden wordt er namelijk ook verwezen naar THC of THC/CBD waardoor de resultaten niet toepasbaar zijn op CBD-olie (zie artikel over HappyHealthy.nl).

Vanuit moleculaire mechanismen zijn er wel aanwijzingen dat CBD bepaalde gezondheidsklachten zou kunnen verminderen [79]. Moleculaire mechanismen zijn interessant, maar uiteindelijk zal dit moeten worden bevestigd in experimentele humane studies. Hoewel een interventie met CBD-olie relatief eenvoudig is, is er een gebrek aan dergelijke studies waardoor er nog veel onduidelijkheid is [80]. Een uitzondering is het effect van CBD tegen bepaalde vormen van epilepsie.

6.1 CBD bij epilepsie

De eerste aanwijzingen dat CBD een rol zou kunnen spelen bij de behandeling van epilepsie komen van een kleine studie uit 1980 met 15 deelnemers [81]:

“In phase 2 of the study, 15 patients suffering from secondary generalized epilepsy with temporal focus were randomly divided into two groups. Each patient received, in a double-blind procedure, 200-300 mg daily of CBD or placebo. The drugs were administered for along as 4 1/2 months. Clinical and laboratory examinations, EEG and ECG were performed at 15- or 30-day intervals. Throughout the experiment the patients continued to take the antiepileptic drugs prescribed before the experiment, although these drugs no longer controlled the signs of the disease. All patients and volunteers tolerated CBD very well and no signs of toxicity or serious side effects were detected on examination. 4 of the 8 CBD subjects remained almost free of convulsive crises throughout the experiment and 3 other patients demonstrated partial improvement in their clinical condition. CBD was ineffective in 1 patient. The clinical condition of 7 placebo patients remained unchanged whereas the condition of 1 patient clearly improved.”

Inmiddels zijn er vijf fase 3 RCT’s afgerond waarin gevonden wordt dat een medicinale vorm van CBD (Epidiolex) effectief is in het verlagen van het aantal aanvallen bij bepaalde zeldzame vormen van epilepsie, namelijk [82-86]:

  • Het Lennox-Gastaut-syndroom (LGS)
  • Het syndroom van Dravet (DS)
  • Tubereuze Sclerose Complex (TSC)

Ook in meta-analyses worden gunstige effecten gevonden [49, 87-92]. Epidiolex is echter niet zomaar te vergelijken met CBD-supplementen. Je kunt dus niet stellen dat het gebruik van CBD-olie dat als supplement verkrijgbaar is ook effectief is tegen (andere vormen van) epilepsie.

Het werkingsmechanisme erachter is echter nog niet helemaal opgehelderd [93]. Een vermoeden uit pre-klinisch onderzoek is dat CBD dit doet door via verschillende wegen de neuronale hyperexcitabiliteit te verminderen. Het verminderen van intracellulair Ca2++ en het verhogen van extracellulair adenosine in de hersenen zijn twee voorbeelden daarvan (zie figuur).

In Europa en Amerika is het geneesmiddel Epidiolex  goedgekeurd door respectievelijk de European Medicines Agency (EMA) en de Food and Drug Administration (FDA) [94, 95]. Epidiolex bestaat uit sterk gezuiverde CBD (100 mg/ml), sesamolie, ethanol (79 mg/ml), benzylalcohol, propyleenglycol, vitamine E (α-tocoferol), tri-ethylcitraat, sucralose (zoetstof) en een aardbeien smaakstof. Het is geïndiceerd als aanvullende behandeling bij het Lennox-Gastaut-syndroom (LGS), het syndroom van Dravet (DS) en Tubereuze Sclerose Complex (TSC) in combinatie met het anti-epilepticum clobazam (benzodiazepinen) bij patiënten van 2 jaar en ouder. De aanbevolen startdosis is tweemaal daags 2,5 mg/kg (5 mg/kg/dag). Na één week moet die worden opgehoogd tot een onderhoudsdosis van tweemaal daags 5 mg/kg (10 mg/kg/dag). Met een onderhoudsdosering krijgt iemand van 50 kg dus 500 mg CBD binnen. Er wordt wel geadviseerd om regelmatig de leverwaarden te controleren omdat er een verband wordt gevonden met een verhoogd risico op leverproblemen.

6.2 CBD bij andere aandoeningen

In toenemende mate vindt er onderzoek plaats naar de effectiviteit van CBD bij uiteenlopende gezondheidsproblemen. Er worden positieve resultaten gevonden bij onder andere pijn, (sociale) angststoornissen, psychose en schizofrenie, wat bemoedigend is. De kwaliteit van de studies laat echter duidelijk te wensen over en de studies zijn door de heterogeniteit moeilijk met elkaar te vergelijken. De resultaten zijn bovendien wisselend en het aantal studies dat naar eenzelfde uitkomst heeft gekeken is klein. De positieve resultaten die gevonden zijn verdienen nader onderzoek, maar vooralsnog is er duidelijk onvoldoende sterk bewijs [80]:

“Human laboratory studies and clinical trials (e.g., randomized controlled trials and single-arm, open-label trials) evaluating the efficacy of CBD as a therapeutic were identified for various medical conditions, including epilepsy, anxiety, pain/inflammation, schizophrenia, various substance use disorders, post-traumatic stress disorder, and others. There is clear evidence supporting the utility of CBD to treat epilepsy. For other health conditions reviewed, evidence was often mixed and/or there was a general lack of well-powered randomized, placebo-controlled studies to draw definitive conclusions.”

Pijn

Een overzicht van placebogecontroleerde interventiestudies waarin gekeken is naar het effect van CBD op pijn(klachten) is te vinden in onderstaande tabel. Een kleine studie laat zien dat een mondspray met 20 mg CBD tot meer pijnverlichting leidde dan placebo [96]:

“CBD CME appeared to have analgesic and anti-spasticity properties in its own right. These Žndings, which require independent conŽrmation, are potentially important because CBD is nonpsychoactive and has a relatively benign adverse event proŽle.”

Deze studie werd gefinancierd door GW Pharmaceuticals dat nabiximols en Epidiolex in het assortiment heeft. De eerste auteur was de medisch directeur van dat bedrijf. Vier andere studies laten niet zien dat CBD de pijn vermindert [97-100]:

The lack of effect of CBD by itself may just reflect either the narrow range of pain problems studied and/or the need for a substantially higher dose of CBD.” [97]

None of the treatments had an effect greater than placebo on spontaneous or electrical pain responsesBedrolite, a cannabis variety with a high CBD content was devoid of analgesic activity in any of the spontaneous or evoked pain models” [98]

CBD was not superior to placebo as an adjunct medication for relieving acute non-traumatic low back pain in the emergency department.” [99]

Pain ratings (mean ± SD) did not differ significantly after CBD application compared with placebo (5.2 ± 0.7 vs 5.3 ± 0.7, P-value 0.928), neither did the areas of hyperalgesia and allodynia differ significantly after CBD application compared with placebo (hyperalgesia 23.9 ± 19.2 cm2 vs 27.4 ± 17.0 cm2, P-value 0.597; allodynia 16.6 ± 13.1 cm2 vs 17.3 ± 14.1 cm2, P-value 0.884).” [100]

StudieInterventiesPijn
Wade et al, 2003 [96]

  • Crossover-RCT
  • Neurologiepatiënten (n=12)
  • Duur: 2 weken
Mondspray

  • THC: 20 mg/dag
  • CBD: 20 mg/dag
  • THC/CBD: 20/20 mg/dag
  • Placebo

Notcutt et al, 2004 [97]

  • Crossover-RCT
  • Patiënten met chronische pijn (n=34)
  • Duur: 1 week
Mondspray

  • THC: ca. 20 mg/dag
  • CBD: ca. 20 mg/dag
  • THC/CBD: ca. 20/20 mg/dag
  • Placebo

Van de Donk et al, 2019 [98]

  • Crossover-RCT
  • Patiënten met chronische pijn (n=20)
  • Duur: 3 uur
Verdampen

  • Bedrocan
  • Bediol
  • Bedrolite (CBD)
  • Placebo

Bebee et al, 2021 [99]

  • Parallel-RCT
  • Patiënten met lagerugpijn (n=100)
  • Duur: enkele dosis
CBD-druppels

  • CBD: 400 mg
  • Placebo

Schneider et al, 2022 [100]

  • Crossover-RCT
  • Gezonde volwassenen (n=20)
  • Pijnrespons op acute pijnmodel
  • Duur: enkele dosis
CBD-druppels

  • CBD: 800 mg*
  • Placebo

Overzicht van placebogecontroleerde interventiestudies waarin gekeken is naar het effect van CBD op pijn(klachten) vergeleken met placebo.
* analoog van Epidiolex.

In een meta-analyse uit 2021 is gekeken naar het effect van medicinale cannabis en cannabinoïden op verschillende soorten pijn [32]. Daarin is ook een subgroepanalyse gemaakt naar de effecten van THC, THC/CBD en CBD afzonderlijk. Daaruit blijkt dat THC en THC/CBD tot pijnverlichting lijden vergeleken met placebo, maar alleen CBD (n=2) niet (zie tabel).

Depressie

In een meta-analyse uit 2019 is er gekeken naar cannabinoïden voor de behandeling van psychische aandoeningen [61]. Voor CBD (zonder THC) en depressie werd gevonden:

“No RCTs examining CBD for depression outcomes were identified.”

Angst

In een meta-analyse uit 2019 is gekeken naar het effect van cannabinoïden voor de behandeling van psychische aandoeningen [61]. Voor CBD werd een niet significante verbetering gevonden in angst-symptomen vergeleken met placebo (SMD: –0,87; 95% CI: –2,01, 0,27) [33]:

“Two studies examined the effect of CBD – both in participants with social anxiety – and did not find a significant improvement in anxiety symptoms compared to placebo.”

In een review uit 2019 wordt aangegeven dat er studies zijn waarin op bepaalde uitkomstmaten gunstige effecten worden gevonden, maar ze wijzen ook op de beperkingen van de studies [101]:

“On the basis of the results of currently available published human studies, it is seen that CBD has demonstrated a developing role as an alternative therapy in the indications of anxiety disorders, specifically GAD, SAD, and anxiety related to PTSD. Because the majority of the reviewed studies had small sample sizes, low statistical power posed a notable limitation. Primarily adult, male patients were enrolled in the studies, with only 1 pediatric case report meeting criteria for review. In addition, several studies enrolled healthy volunteers modeling varying anxiety disorders. Very few studies that enrolled patients with an anxiety diagnosis and compared the outcomes of taking CBD with those of taking placebo were identified. Taken together, these overall study characteristics may limit the generalizability of results.”

In een systematic review uit 2020 waarin verschillende soorten studies zijn meeegenomen worden gunstige effecten gevonden, maar de auteurs wijzen ook hier op de beperkingen [102]:

“Most of the studies included in this review showed an improvement of anxiety levels after single doses of oral CBD with doses ranging from 300 to 600 mg [17-19, 21, 22, 24, 26, 27]. It is important to note that only two studies included a clinical population (SAD) while the majority involved healthy subjects. Both studies tested acute administration of CBD and found a reduction in subjective anxiety.” 

“There is a need for better designed studies to evaluate the therapeutic potential of CBD in this clinical population, possibly with chronic dosing in a relevant clinical population.”

ADHD (Attention Deficit Hyperactivity Disorder)

In een meta-analyse uit 2019 is er gekeken naar cannabinoïden voor de behandeling van psychische aandoeningen [61]. Voor CBD (zonder THC) en ADHD werd gevonden:

“No studies examined the impact of CBD or medicinal cannabis on ADHD outcomes.”

Gill de la Tourette

In een meta-analyse uit 2019 is er gekeken naar cannabinoïden voor de behandeling van psychische aandoeningen [61]. Voor CBD (zonder THC) en Gill de la Tourette werd gevonden:

“No studies examined the impact of CBD or medicinal cannabis on Tic/Tourette syndrome outcomes.”

PTST (posttraumatische stressstoornis)

In een meta-analyse uit 2019 is er gekeken naar cannabinoïden voor de behandeling van psychische aandoeningen [61]. Voor CBD (zonder THC) en PTST werd gevonden:

“No studies examined the impact of CBD or medicinal cannabis on PTSD outcomes.”

Psychose/schizofrenie

In een meta-analyse uit 2019 is er gekeken naar cannabinoïden voor de behandeling van psychische aandoeningen [61]. Voor CBD (zonder THC) en psychoses werd gevonden:

“The remaining included psychosis RCTs examined CBD. Across the 1-2 studies that reported on primary outcomes, CBD did not significantly improve total symptoms, positive symptoms, or negative symptoms, compared to placebo or active comparators. Of the secondary outcomes, CBD led to an improvement in global functioning compared to placebo in the single study reporting this outcome (SMD=−0.62, 95%CI −1.14:−0.09; n=86)96, but did not significantly improve cognitive or emotional functioning”

In een RCT (n=36) uit 2018 leidde CBD (600 mg/dag) niet tot verbeteringen bij patiënten met chronische schizofrenie vergeleken met placebo [103]:

“At the dose studied, CBD augmentation was not associated with an improvement in MCCB or PANSS scores in stable antipsychotic-treated outpatients with schizophrenia”

In een andere RCT (n=88) uit 2018 leidde CBD in een hogere dosering (1.000 mg/dag) als aanvullende behandeling wel tot verbeteringen bij patiënten met schizofrenie vergeleken met placebo [104]:

“These findings suggest that CBD has beneficial effects in patients with schizophrenia.”

In een meta-analyse is gekeken naar de rol van CBD bij de behandeling van schizofrenie [4]. Beide bovenstaande studies zijn daarin meegenomen en daaruit blijkt dat CBD het niet significant beter deed dan placebo [105]:

    • “In the add-on therapy, cannabidiol oil was not significantly better compared to placebo in terms of overall efficacy (MD -1.07, 95% CI -2.64 to 0.49).”
    • “In the add-on therapy, there was not a significant difference between cannabidiol oil and placebo regarding cognition (SMD 0.09, 95% CI -0.27 to 0.45).”

In een systematic review uit 2020 waarin verschillende soorten studies zijn meeegenomen worden gunstige effecten gevonden, hoewel het onderliggende bewijs mager is (zie tekst) [105]:

“There is moderate-quality evidence that chronic and acute administration of CBD can improve psychotic symptoms in schizophrenia patients.”

Slaapproblemen

In een systematic review uit 2020 is gegekeken naar het (pre) klinisch bewijs voor cannabinoïden bij slaapproblemen [106]. Voor wat betreft humane studies met CBD worden de volgende studies aangehaald:

  • Er werd een kleine case-serie gevonden met patiënten (n=4) met de ziekte van Parkinson [107]. De gebruikte dosering varieerde van 75-300 mg/dag. Op basis van deze studie kunnen geen uitspraken worden gedaan over de effectiviteit van CBD-olie bij slaapproblemen.
  • Er werd een cross-over RCT gevonden uit 1977 waarin deelnemers met niet-klinische slaapproblemen (n=15) gedurende een week 40, 80, 160 mg CBD, 5 mg nitrazepam en placebo kregen [108]. Na inname van CBD werden de dromen minder goed onthouden. Er werden verder nauwelijks verbeteringen van de slaap gerapporteerd vergeleken met placebo. Alleen de CBD 160 mg liet een langere slaapduur zien vergeleken met placebo (zie tabel). Op basis van deze studie kunnen geen uitspraken worden gedaan over de effectiviteit van CBD-olie bij slaapproblemen.
  • Er werd een grote case-serie gevonden (n=72), waarin 25 deelnemers slecht sliepen [109]. De gebruikte dosering varieerde van 25-175 mg/dag. Na de eerste maand rapporteerde 67% van de deelnemers een verbetering van de slaap en 25% een verslechtering. Na de tweede maand was dat respectievelijk 56 en 27%. Een placebogroep ontbrak en onduidelijk is of de veranderingen significant zijn vergeleken met baseline. Op basis van deze studie kunnen geen uitspraken worden gedaan over de effectiviteit van CBD-olie bij slaapproblemen.
  • Er werd een case-studie gevonden van een kind van 10 jaar dat seksueel was misbruikt [110]. Op basis van deze studie kunnen geen uitspraken worden gedaan over de effectiviteit van CBD-olie bij slaapproblemen.

Op basis van bovenstaande, methodologisch zwakke studies, kan niet geconcludeerd worden dat CBD-olie een gunstig effect heeft bij slaapproblemen.

De ziekte van Parkinson

In een systematic review met meta-analyse is gekeken naar het effect van cannabis op motorische symptomen bij de ziekte van Parkinson [70]. Er waren twee kleine RCT’s gevonden waarin CBD is gebruikt [111, 112] die door de heterogeniteit niet geschikt waren voor een meta-analyse. Beide studies hadden een hoog risico op bias en één studie liet een gunstig effect zien [11].

Daarna is er is een kleine studie (n=13) uitgevoerd waarin gekeken is naar het effect van het CBD-medicijn Epidiolex (5-20 mg/kg/dag) bij mensen met de ziekte van Parkinson [13]. De studie bestond uit twee fasen, waarvan inmiddels de eerste fase (open label) is gepubliceerd [114]:

“CBD, in the form of Epidiolex, may be efficacious in PD, but the relatively high dose used in this study was associated with liver enzyme elevations. Randomized controlled trials are needed to investigate various forms of cannabis in PD.”

De tweede fase is een cross-over RCT, maar de resultaten daarvan zijn nog niet gepubliceerd. Aangezien het hier gaat om het medicijn Epidiolex zijn de resultaten niet zomaar te vertalen naar het gebruik van CBD-olie als supplement.

COVID-19

Door de aanwezigheid van cannabinoïdereceptoren in verschillende immuuncellen is de hypothese dat CBD werkzaam is tegen infectieziekten zoals COVID-19. Het onderzoek ernaar betreft voornamelijke dier- en vitro-studies [115-118]. Zo is in een door de media opgepikte studie gevonden dat CBD en het metaboliet 7-OH-CBD infectie met SARS-CoV-2 in menselijke longcellijnen en muizen (intraperitoneaal 20 en 80 mg/kg) remt [117]. THC deed dat niet. CBD zou kunnen werken door de virale toegang tot gastheercellen te blokkeren of in latere fasen na infectie door bijvoorbeeld de virale gen-expressie tegen te gaan.

De onderzoekers hebben vervolgens ook gekeken naar de effecten van CBD bij ongevaccineerde patienten met epilepsiegeschiedenis. Daarvoor hebben ze een groep van 1.212 patiënten (gemiddelde leeftijd ca. 18 jaar) van het National COVID Cohort Collaborative (N3C) die CBD gebruikten vergeleken met een gematchte controlegroep die geen CBD gebruikte. Daaruit is gebleken dat de groep die CBD gebruikte minder vaak een positieve SARS-CoV-2-test had dan de groep die geen CBD gebruikte (respectievelijk 6,2% en 8,9%). Deze negatieve associatie was duidelijker in analyses van twee subgroepen van 531 patiënten die waarschijnlijk CBD gebruikten op het moment van hun eerste COVID-19-tests (respectievelijk 4,9% en 9,0%). De onderzoekers waarschuwen wel ten zeerste voor de verleiding om niet-medicinale CBD als preventieve of therapeutische behandeling in te zetten zonder verdere resultaten uit goede gerandomiseerde klinische studies af te wachten [118]:

“We strongly caution against the temptation to take CBD in presently available formulations including edibles, inhalants or topicals as a preventative or treatment therapy at this time, especially without the knowledge of a rigorous randomized clinical trial with this natural product.”

Tot nu toe is er één RCT gepubliceerd, uit Brazilië [119]. De deelnemers  (n=105) met milde tot matige COVID-19 werden gedurende 14 dagen in twee groepen verdeeld:

  • Standaardzorg + 300 mg CBD per dag
  • Standaardzorg + placebo

Het gebruik van CBD leidde niet tot verbeteringen [119]:

“Daily administration of 300 mg CBD for 14 days failed to alter the clinical evolution of COVID-19. Further trials should explore the therapeutic effect of CBD in patients with severe COVID-19, possibly trying higher doses than the used in our study.’

Daarnaast zijn er gegevens uit studies met het geneesmiddel Epidiolex, dat uit CBD bestaat [120]. In de groepen die Epidyolex kregen werden juist vaker infecties gezien dan in de placebogroep. Ontstekingen worden dan ook vermeld als ongewenste bijwerkingen van Epidiolex. De gebruikte doseringen lagen wel hoger dan je met een CBD-supplement zal binnenkrijgen.

Epidiolex
10 mg/kg/dag
n=75 (%)
Epidiolex
20 mg/kg/dag
n=238 (%)
Placebo
n=237 (%)
Infecties, totaal414031
   Virale infecties7116
   Longontsteking851
  Schimmelinfecties130
   Overige infecties252124

CBD ter preventie van gezondheidsproblemen

Er is onvoldoende bewijs voor de claim dat het gebruik van CBD-olie preventief werkt om gezondheidsproblemen te voorkomen.

CBD ter verbetering van sportprestaties

Er is onvoldoende bewijs om te kunnen stellen dat CBD de sportprestaties verbeterd [121, 122]. Goede studies bij sporters ontbreken [122]:

“CBD has been reported to exert a number of physiological, biochemical, and psychological effects, that have the potential to benefit athletes. For instance, there is preliminary supportive evidence for anti-inflammatory, neuroprotective, analgesic, and anxiolytic actions of CBD and the possibility it may protect against GI damage associated with inflammation and promote the healing of traumatic skeletal injuries. However, it is important to recognise that these findings are very preliminary, at times inconsistent, and largely derived from preclinical studies. Such studies are limited in their generalisability to athletes (and humans in general), and often administer high doses of CBD that may be difficult to replicate in humans. The central observation is that studies directly investigating CBD and sports performance are lacking, and until these are conducted, we can only speculate in regard to its effects.

In een studie uit 2021 is gevonden dat bij ongetrainde mannen (n=13) een dosis van 150 ml CBD-olie geen effect had op niet-invasieve markers van spierbeschadiging in de bovenste extremiteit, vergeleken met placebo [123]. In een andere studie uit 2021 met goed getrainde mannen (n=16) is gevonden dat 60 mg CBD direct na een enkele krachttraining geen duidelijk effect had op de prestaties [124]. Na 72 uur (niet na 48 uur) werd wel een vermindering van spierbeschadiging (CK en Myo) gevonden. Dit laatste werd ook na 24 uur in een eerdere pilot-studie gevonden, maar daar nam ook het gewicht op de 1RM Back Squat af [125]:

“In conclusion, the current results show a reduction of skeletal muscle damage 24h after training through CBD supplementation. However, the 1RM BS also deteriorates at the same time which is very likely caused by skeletal muscle relaxation effects of CBD. To investigate whether these findings can be interpreted as beneficial or adverse with respect to skeletal muscle regeneration further investigations are currently ongoing to investigate skeletal muscle performance in a time dependent manner after CBD administration.”

7. Opmerkingen bij het onderzoek naar cannabinoïden

Een beperking aan de systematic reviews en meta-analyses is dat de kwaliteit van de geïncludeerde studies vaak laag is [126]:

“Across 11 conditions, we identified few studies of substantial rigor and quality to contribute to the evidence base. However, there are some conditions for which significant evidence suggests that certain dosage forms and routes of medical cannabis products likely have favorable risk-benefit ratios (i.e., epilepsy and chronic noncancer pain). Gaps in the evidence remain significant for most examined conditions, but the identification of several registered forthcoming RCTs suggests that improved evidence will be available in the coming years.”

Beperkingen die regelmatig terugkomen zijn dat:

  • Het aantal deelnemers is klein;
  • Het aantal studies is gering (met name naar CBD);
  • De follow-up duurt kort;
  • De dosering en verhouding THC/CBD varieert;
  • De toedienngswijze varieert (capsule, thee, roken, mondspray, verdamper);
  • Er zijn verschillende (subjectieve) uitkomstmaten gebruikt om dezelfde uitkomst te meten;
  • De studies zijn onderling moeilijk met elkaar te vergelijken (heterogeen);
  • Er is geen vergelijking met een placebo of een andere behandeling gemaakt;
  • Een klinisch relevant effect ontbreekt.

Dat heeft consequenties voor de interpretaties van de resultaten. Ook belangrijk om rekening mee te houden is dat het onderzoek gedaan is in populaties met gezondheidsproblemen [127]:

“It is also important to remember that there are few to no studies on chronic CBD administration in healthy people. Despite the fact that there are trials on heathy volunteers that demonstrate CBD’s safety and good tolerance, these studies do not examine prolonged use, which is common in chronically ill people.”

Over het verbeteren van de gezondheid zonder dat er specifieke gezondheidsproblemen aanwezig zijn is nauwelijks iets bekend. Meer en beter onderzoek is nodig om verschillende zaken duidelijker te krijgen. Denk aan de (in)effectivieit, de optimale dosering en samenstelling en veiligheid. Dat geldt voor medicinale cannabis, maar zeker ook voor CBD-supplementen. Het Zorginstituut Nederland schreef in 2017 over medicinale cannabis in relatie tot vergoeding uit de basisverzekering [128]:

8. Klopt het label op CBD-producten?

Op het label van CBD-producten staat vermeld hoeveel CBD erin zit. Maar klopt dat wel? In 2016 is dat onderzocht bij 84 verschillende CBD-producten die online werden verkocht, verdeeld over 31 winkels [129]. Er werden drie verschillende soorten CBD-producten onderzocht: als olie (n=40), als tinctuur (n=20) en als verdampingsvloeistof (n=24). Vervolgens zijn die CBD-producten naar een laboratorium gestuurd voor analyse. Een marge van 10% werd acceptabel gevonden. De resultaten staan in onderstaande tabel [129]. Er werd gevonden dat bij CBD-olie in 25% (95% CI: 14,2% – 40,2%) van de gevallen er meer CBD in zat dan op het label stond vermeld. In 30% (95% CI: 18,1% – 45,4%) van de gevallen zat er minder in. De gemiddelde hoeveelheid CBD op het label van CBD-olie was 56 mg/ml. Het gemiddelde verschil tussen gelabeld en gemeten was 10,3 mg/ml (29%). Gemiddeld zat er dus minder CBD in de olie dan op het label vermeld stond.

Bij een analyse van CBD-producten in een Outlet in Amerikaanse staat Mississippie werd gevonden dat van de 25 producten er slechts drie binnen ±20% van de labelclaim vielen [130]. Vijftien waren ruim onder de vermelde labelclaim, twee overschreden de labelclaim met meer dan 50% en vijf maakte geen claims.

Nauwkeurigheid van het label op CBD-producten (olie, tictuur, verdampingsvloeistof) [129].

Om te controleren of erin zit wat er op het label staat kun je bij de leverancier een Certificate of Analyse (CoA) opvragen. Dat is een document dat door een laboratorium is afgegeven waarop de analyseresultaten en de gebruikte methode vermeld staan (zie voorbeeld). Let er ook op dat de aanvrager van de test op de CoA overeenkomt met het betreffende merk van de CBD-olie.

9. Veiligheid van cannabis en CBD

Cannabis is geen onschuldige drug voor recreatief gebruik, maar in vergelijking met andere drugs relatief veilig. Het lijdt niet snel tot verslaving en andere gezondheidsproblemen, maar dagelijks gebruik van cannabis met een hoog percentage THC vergroot die kans wel. Er zijn ook risicogroepen die gevoeliger voor cannabis zijn. Het gaat dan met name om jongeren en mensen met psychische problemen. Het gebruik van cannabis is geassocieerd met: een verminderd leervermogen, angststoornissen, depressie, schizofrenie, psychoses, longproblemen [1]. Veelvuldig gebruik kan tot structurele veranderingen van de hersenen leiden, met name wanneer daar op jonge leeftijd mee begonnen wordt.

CBD lijkt in gebruikelijke doseringen weinig tot geen ongewenste bijwerkingen te hebben. Plotseling stoppen leidt niet tot ontwenningsverschinselen [131]. Het kan wel de werking van medicijnen beïnvloeden. Zowel CBD als sommige medicijnen worden namelijk gemetaboliseerd met behulp van dezelfde eznymen. Wanneer er concurrentie optreedt kan dat de bloedspiegel van het medicijn en dus de werkzaamheid ervan beïnvloeden. Ongewenste bijwerkingen (afwijkende leverfunctietests, verminderde eetlust, diarree, slaperigheid) worden met name gezien in studies waarin gekeken is naar het effect van hoge doseringen CBD in de vorm van het medicijn Epidiolex [132]:

“CBD is well tolerated and has few adverse effects. However, its ability to inhibit the hepatic metabolism of other medications (such as clobazam and sodium valproate) has the potential to cause adverse effects. This is demonstrated by the increased rates of adverse events, serious adverse events and withdrawals in trials for childhood epilepsy syndromes but not other indications. Additional safety data from clinical trials outside of childhood epilepsy syndromes and from studies of OTC CBD products would be beneficial.”

10. CBD-olie en de Opiumwet

Cannabisproducten vallen onder de Opiumwet waar twee lijsten onder vallen:

  • Lijst 1: Harddrugs, waaronder heroïne, cocaïne, amfetamine, xtc (ecstasy) en GHB (Gamma Hydroxy Butyraat).
  • Lijst 2: Softdrug, waaronder cannabisproducten (hasj en wiet) en slaap- en kalmeringsmiddelen.

Door deze twee lijsten is het mogelijk om een onderscheid te maken in regelgeving tussen softdrus en harddrugs. Softdrugs zijn immers minder schadelijk voor de gezondheid dan harddrugs. Voor softdrus is er een gedoogbeleid. Dat houdt voor bezitters van cannabis(planten) in dat is toegestaan [133]:

  • Maximaal 5 gram cannabis (wiet, hasj)
  • Maximaal 5 hennepplanten

Een coffeeshop mag cannabis verkopen, maar moet aan de volgende voorwaarden voldoen [133]:

  • Er mag niet meer dan 5 gram softdrugs per dag per persoon worden verkocht;
  • Er mogen geen harddrugs worden verkocht;
  • Er mogen geen softdrugs verkocht worden aan minderjarigen;
  • Minderjarigen mogen niet in een coffeeshop worden binnengelaten;
  • Er mag geen alcohol worden geschonken;
  • Er mag geen reclame voor drugs en de coffeeshop worden gemaakt;
  • Er mag geen overlast voor de omgeving worden veroorzaakt;
  • De handelsvoorraad mag niet meer dan 500 gram zijn;
  • Geen toegang voor en verkoop aan anderen dan ingezetenen van Nederland.

In 1999 is de Opiumwet aangepast waardoor het mogelijk is geworden om cannabis te laten groeien voor de productie van industriële hennepvezel. Die hennep mag bij de oogst maximaal 0,2% THC bevatten en is daardoor voor de productie van softdrugs ongeschikt. Daar wil je immers THC in hebben zitten waardoor je er high van kunt worden. CBD zit er wel in en kan er uitgehaald worden, maar dit verwerkingsproces is verboden in Nederland. Daarom worden de hennepplanten naar het buitenland vervoerd, waar de CBD eruit wordt gehaald. Vervolgens gaat het CBD-concentraat weer terug naar Nederland, waar het wordt aangelengd met een olie. Het resultaat is CBD-olie. Mogelijk dat dit in de toekomst veranderd aangezien het EU-Hof heeft geconcludeerd dat CBD niet moet worden beschouwd als een verdovend middel [134]. De verkoop van CBD-olie is wel toegestaan in Nederland, op voorwaarde dat het THC-gehalte niet hoger is dan 0,05%. Wietolie (met hogere percentages THC) is alleen op doktersrecept verkrijgbaar. 

11. CBD-olie en de regelgeving voor medische- en gezondheidsclaims

Gezondheidsvoordelen van CBD-olie die vaak genoemd worden gaan over het verminderen van gezondheidsklachten. Dat zijn medische claims die zijn voorbehouden aan geneesmiddelen. Dergelijke claims zijn voor CBD-olie niet toegestaan. De Reclame Code Commissie  (RCC) heeft daar eerder ook zo over geoordeeld [135]:

“Krachtens artikel 84 lid 1 Geneesmiddelenwet is reclame voor een geneesmiddel waarvoor geen handelsvergunning is verleend, verboden. Nu voor de aangeprezen CBD olieproducten geen handelsvergunning is verleend, zijn de uitingen op de website snelcbdolie.nl waarin deze producten worden aangeprezen, niet in overeenstemming met de Geneesmiddelenwet en daardoor in strijd met de wet in de zin van artikel 2 NRC.”

Dit wordt niet door iedereen opgevolgd (zie screenshot van Cannabisolie.com) [136, 137 Ook de verschillende medische claims die door HappyHealthy worden gemaakt zijn niet toegestaan aangezien het door de constructie van affiliate-marketing commerciële mededeingen zijn (zie omschrijving van de NVWA [138]).

Een gezondheidsclaim is een claim die stelt, de indruk wekt of impliceert dat er een verband bestaat tussen een levensmiddelencategorie, een levensmiddel of een bestanddeel daarvan en de gezondheid. Een voorbeeld hiervan is:

“Calcium is nodig voor de instandhouding van normale botten”

Voor het maken van gezondheidsclaims in commerciële mededelingen is er regelgeving in Europa. Die regels zijn vastgelegd in de Europese claimswetgeving (EU 1924/2006) [139]. Die regels zijn bedoeld om misleiding van de consument te voorkomen en om oneerlijke concurrentie tegen te gaan. Een gezondheidsclaim moet door de Europese Commissie zijn goedgekeurd (geautoriseerd). Dat betekend dat er voldoende wetenschappelijk bewijs is dat het geclaimde effect bij de gebruiker zal optreden. Een uitzondering is er voor gezondheidsclaims die wel ter beoordeling zijn ingediend, maar nog op de wachtlijst staan om beoordeeld te worden. Die staan on hold en dan gaat het met name over kruiden. Onder bepaalde voorwaarden mogen die gezondheidsclaims nog gemaakt worden [140].

Voor CBD is er geen geautoriseerde gezondheidsclaim, noch een ingediende gezondheidsclaim met een on hold-status. Dat betekent dat voor CBD-producten geen gezondheidsclaims in commerciële mededelingen mogen worden gemaakt. Op blogs waarbij geen commerciële belangen bij CBD-olie aanwezig zijn is de claimswetgeving niet van toepassing.

Voorbeeld van een commerciële website (Cannabisolie.com) waar medische claims voor CDB-olie worden gemaakt die niet zijn toegestaan.

Voorbeeld van een commerciële website (Cbdland.nl) waar medische claims voor CDB-olie worden gemaakt die niet zijn toegestaan.

Voorbeeld van een commerciële website (SubMedi) waar medische claims voor CDB-olie worden gemaakt die niet zijn toegestaan.

  1. Rigter S, Oomen P. THC-concentraties in wiet, nederwiet en hasj in Nederlandse coffeeshops 2020-2021. Trimbos Instituut, september 2021 (pdf).
  2. Russo EB. Taming THC: potential cannabis synergy and phytocannabinoid-terpenoid entourage effects. Br. J. Pharmacol. 2011; 163: 1344-1364.
  3. Aggarwal SK. ‘Tis in our nature: taking the human-cannabis relationship seriously in health science and public policy. Front Psychiatry. 2013 Feb 26;4:6.
  4. Devane WA, Dysarz FA 3rd, Johnson MR, Melvin LS, Howlett AC. Determination and characterization of a cannabinoid receptor in rat brain. Mol Pharmacol. 1988 Nov;34(5):605-13. PMID: 2848184.
  5. Matsuda LA, Lolait SJ, Brownstein MJ, Young AC, Bonner TI. Structure of a cannabinoid receptor and functional expression of the cloned cDNA. Nature. 1990;346:561-4.
  6. Munro S, Thomas KL, Abu-Shaar M. Molecular characterization of a peripheral receptor for cannabinoids. Nature. 1993;365:61-5.
  7. Pertwee RG. Receptors and pharmacodynamics: natural and synthetic cannabinoids and endocannabinoids. In: Guy GW, Whittle BA, Robson PJ, editors. The medicinal uses of cannabis and cannabinoids. Londen: Pharmaceutical Press; 2004.
  8. Curioni C, André C. Rimonabant for overweight or obesity. Cochrane Database Syst Rev. 2006 Oct 18;(4):CD006162.
  9. Christensen R, Kristensen PK, Bartels EM, Bliddal H, Astrup A. Efficacy and safety of the weight-loss drug rimonabant: a meta-analysis of randomised trials. Lancet. 2007 Nov 17;370(9600):1706-13.
  10. Pertwee RG. The diverse CB1 and CB2 receptor pharmacology of three plant cannabinoids: delta9-tetrahydrocannabinol, cannabidiol and delta9-tetrahydrocannabivarin. Br J Pharmacol. 2008 Jan;153(2):199-215.
  11. Neumeister A, Seidel J, Ragen BJ, Pietrzak RH. Translational evidence for a role of endocannabinoids in the etiology and treatment of posttraumatic stress disorder. Psychoneuroendocrinology 2015 Jan;51:577-84.
  12. Zajkowska ZE, Englund A, Zunszain PA. Towards a personalized treatment in depression: endocannabinoids, inflammation and stress response. Pharmacogenomics 2014 Apr;15(5):68798.
  13. Zogopoulos P, Vasileiou I, Patsouris E, Theocharis SE. The role of endocannabinoids in pain modulation. Fundam Clin Pharmacol 2013 Feb;27(1):64-80.
  14. Zou S, Kumar U. Cannabinoid Receptors and the Endocannabinoid System: Signaling and Function in the Central Nervous System. Int J Mol Sci. 2018 Mar 13;19(3):833.
  15. Pertwee RG. The 90th Birthday of Professor Raphael Mechoulam, a Top Cannabinoid Scientist and Pioneer. Int J Mol Sci. 2020 Oct 16;21(20):7653.
  16. Niesink R, van Laar M. THC, CBD en gezondheidseffecten van wiet en hasj. Trimbos Instituut, update 2016.
  17. Cannabisbureau.nl/patienteninformatie/producten Geraadpleegd: 8 maart 2022
  18. Transvaalapotheek.nl/wp-content/uploads/2021/05/Schriftelijke-informatie-EU-cannabis-bijlsuiter-Rev.6.pdf Geraadpleegd: 8 maart 2022
  19. Corroon J, Phillips JA. A Cross-Sectional Study of Cannabidiol Users. Cannabis Cannabinoid Res. 2018 Jul 1;3(1):152-161.
  20. Huestis MA. Human cannabinoid pharmacokinetics. Chem Biodivers. 2007 Aug;4(8):1770-804.
  21. Whiting PF, Wolff RF, Deshpande S, Di Nisio M, Duffy S, Hernandez AV, Keurentjes JC, Lang S, Misso K, Ryder S, Schmidlkofer S, Westwood M, Kleijnen J. Cannabinoids for Medical Use: A Systematic Review and Meta-analysis. JAMA. 2015 Jun 23-30;313(24):2456-73.
  22. Andreae MH, Carter GM, Shaparin N, Suslov K, Ellis RJ, Ware MA, Abrams DI, Prasad H, Wilsey B, Indyk D, Johnson M, Sacks HS. Inhaled Cannabis for Chronic Neuropathic Pain: A Meta-analysis of Individual Patient Data. J Pain. 2015 Dec;16(12):1221-1232.
  23. Meng H, Johnston B, Englesakis M, Moulin DE, Bhatia A. Selective Cannabinoids for Chronic Neuropathic Pain: A Systematic Review and Meta-analysis. Anesth Analg. 2017 Nov;125(5):1638-1652.
  24. Aviram J, Samuelly-Leichtag G. Efficacy of cannabis-based medicines for pain management: a systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. Pain Physician. 2017;20:E755-96.
  25. Mücke M, Phillips T, Radbruch L, Petzke F, Häuser W. Cannabis-based medicines for chronic neuropathic pain in adults. Cochrane Database Syst Rev. 2018 Mar 7;3:CD012182.
  26. Häuser W, Petzke F, Fitzcharles MA. Efficacy, tolerability and safety of cannabis-based medicines for chronic pain management – An overview of systematic reviews. Eur J Pain. 2018 Mar;22(3):455-470.
  27. Stockings E, Campbell G, Hall WD, Nielsen S, Zagic D, Rahman R, Murnion B, Farrell M, Weier M, Degenhardt L. Cannabis and cannabinoids for the treatment of people with chronic noncancer pain conditions: a systematic review and meta-analysis of controlled and observational studies. Pain. 2018 Oct;159(10):1932-1954.
  28. Yanes JA, McKinnell ZE, Reid MA, Busler JN, Michel JS, Pangelinan MM, Sutherland MT, Younger JW, Gonzalez R, Robinson JL. Effects of cannabinoid administration for pain: A meta-analysis and meta-regression. Exp Clin Psychopharmacol. 2019 Aug;27(4):370-382.
  29. Rabgay K, Waranuch N, Chaiyakunapruk N, Sawangjit R, Ingkaninan K, Dilokthornsakul P. The effects of cannabis, cannabinoids, and their administration routes on pain control efficacy and safety: A systematic review and network meta-analysis. J Am Pharm Assoc (2003). 2020 Jan-Feb;60(1):225-234.e6.
  30. Überall MA. A Review of Scientific Evidence for THC:CBD Oromucosal Spray (Nabiximols) in the Management of Chronic Pain. J Pain Res. 2020 Feb 14;13:399-410.
  31. Dykukha I, Malessa R, Essner U, Überall MA. Nabiximols in Chronic Neuropathic Pain: A Meta-Analysis of Randomized Placebo-Controlled Trials. Pain Med. 2021 Apr 20;22(4):861-874.
  32. Wang L, Hong PJ, May C, Rehman Y, Oparin Y, Hong CJ, Hong BY, AminiLari M, Gallo L, Kaushal A, Craigie S, Couban RJ, Kum E, Shanthanna H, Price I, Upadhye S, Ware MA, Campbell F, Buchbinder R, Agoritsas T, Busse JW. Medical cannabis or cannabinoids for chronic non-cancer and cancer related pain: a systematic review and meta-analysis of randomised clinical trials. BMJ. 2021 Sep 8;374:n1034.
  33. Boland EG, Bennett MI, Allgar V, Boland JW. Cannabinoids for adult cancer-related pain: systematic review and meta-analysis. BMJ Support Palliat Care. 2020 Mar;10(1):14-24.
  34. Tateo S. State of the evidence: Cannabinoids and cancer pain-A systematic review. J Am Assoc Nurse Pract. 2017 Feb;29(2):94-103.
  35. Blake A, Wan BA, Malek L, DeAngelis C, Diaz P, Lao N, Chow E, O’Hearn S. A selective review of medical cannabis in cancer pain management. Ann Palliat Med. 2017 Dec;6(Suppl 2):S215-S222.
  36. Häuser W, Welsch P, Klose P, Radbruch L, Fitzcharles MA. Efficacy, tolerability and safety of cannabis-based medicines for cancer pain : A systematic review with meta-analysis of randomised controlled trials. Schmerz. 2019 Oct;33(5):424-436.
  37. Smith LA, Azariah F, Lavender VT, Stoner NS, Bettiol S. Cannabinoids for nausea and vomiting in adults with cancer receiving chemotherapy. Cochrane Database Syst Rev. 2015 Nov 12;(11):CD009464.
  38. NICE. Cannabis-based medicinal products: [A] Evidence review for intractable nausea and vomiting. NICE guideline NG144. Evidence review underpinning recommendations 1.1.1 and 1.1.2 in the NICE guideline November 2019.
  39. Chow R, Valdez C, Chow N, Zhang D, Im J, Sodhi E, Lock M. Oral cannabinoid for the prophylaxis of chemotherapy-induced nausea and vomiting-a systematic review and meta-analysis. Support Care Cancer. 2020 May;28(5):2095-2103.
  40. Rovare VP, Magalhães GPA, Jardini GDA, Beraldo ML, Gameiro MO, Agarwal A, Luvizutto GJ, Paula-Ramos L, Camargo SEA, de Oliveira LD, Bazan R, El Dib R. Cannabinoids for spasticity due to multiple sclerosis or paraplegia: A systematic review and meta-analysis of randomized clinical trials. Complement Ther Med. 2017 Oct;34:170-185.
  41. Torres-Moreno MC, Papaseit E, Torrens M, Farré M. Assessment of Efficacy and Tolerability of Medicinal Cannabinoids in Patients With Multiple Sclerosis: A Systematic Review and Meta-analysis. JAMA Netw Open. 2018 Oct 5;1(6):e183485.
  42. National Academies of Sciences, Engineering, Medicine. The health effects of cannabis and cannabinoids: the current state of evidence and recommendations for research. The Health Effects of Cannabis and Cannabinoids. The Current State of Evidence and Recommendations for Research. Washington, DC: National Academies Press, 2017.
  43. Meza R, Peña J, García K, Corsi O, Rada G. Are cannabinoids effective in multiple sclerosis? Medwave. 2017 Mar 10;17(Suppl1):e6865.
  44. Nielsen S, Germanos R, Weier M, Pollard J, Degenhardt L, Hall W, Buckley N, Farrell M. The Use of Cannabis and Cannabinoids in Treating Symptoms of Multiple Sclerosis: a Systematic Review of Reviews. Curr Neurol Neurosci Rep. 2018 Feb 13;18(2):8.
  45. Herzog S, Shanahan M, Grimison P, Tran A, Wong N, Lintzeris N, Simes J, Stockler M, Morton RL. Systematic Review of the Costs and Benefits of Prescribed Cannabis-Based Medicines for the Management of Chronic Illness: Lessons from Multiple Sclerosis. Pharmacoeconomics. 2018 Jan;36(1):67-78.
  46. Lattanzi S, Brigo F, Trinka E, Zaccara G, Cagnetti C, Del Giovane C, Silvestrini M. Efficacy and Safety of Cannabidiol in Epilepsy: A Systematic Review and Meta-Analysis. Drugs. 2018 Nov;78(17):1791-1804.
  47. Laux LC, Bebin EM, Checketts D, Chez M, Flamini R, Marsh ED, Miller I, Nichol K, Park Y, Segal E, Seltzer L, Szaflarski JP, Thiele EA, Weinstock A; CBD EAP study group. Long-term safety and efficacy of cannabidiol in children and adults with treatment resistant Lennox-Gastaut syndrome or Dravet syndrome: Expanded access program results. Epilepsy Res. 2019 Aug;154:13-20.
  48. Lattanzi S, Trinka E, Striano P, Zaccara G, Del Giovane C, Nardone R, Silvestrini M, Brigo F. Cannabidiol efficacy and clobazam status: A systematic review and meta-analysis. Epilepsia. 2020 Jun;61(6):1090-1098.
  49. Devinsky O, Thiele EA, Wright S, Checketts D, Morrison G, Dunayevich E, Knappertz V. Cannabidiol efficacy independent of clobazam: Meta-analysis of four randomized controlled trials. Acta Neurol Scand. 2020 Dec;142(6):531-540.
  50. de Carvalho Reis R, Almeida KJ, da Silva Lopes L, de Melo Mendes CM, Bor-Seng-Shu E. Efficacy and adverse event profile of cannabidiol and medicinal cannabis for treatment-resistant epilepsy: Systematic review and meta-analysis. Epilepsy Behav. 2020 Jan;102:106635.
  51. Walitt B, Klose P, Fitzcharles MA, Phillips T, Häuser W. Cannabinoids for fibromyalgia. Cochrane Database Syst Rev. 2016 Jul 18;7:CD011694.
  52. Fitzcharles MA, Ste-Marie PA, Häuser W, Clauw DJ, Jamal S, Karsh J, Landry T, Leclercq S, Mcdougall JJ, Shir Y, Shojania K, Walsh Z. Efficacy, Tolerability, and Safety of Cannabinoid Treatments in the Rheumatic Diseases: A Systematic Review of Randomized Controlled Trials. Arthritis Care Res (Hoboken). 2016 May;68(5):681-8.
  53. Häuser W, Petzke F, Fitzcharles MA. Efficacy, tolerability and safety of cannabis-based medicines for chronic pain management – An overview of systematic reviews. Eur J Pain. 2017 Oct 15.
  54. Katz-Talmor D, Katz I, Porat-Katz BS, Shoenfeld Y. Cannabinoids for the treatment of rheumatic diseases – where do we stand? Nat Rev Rheumatol. 2018 Aug;14(8):488-498.
  55. Stockings E, Campbell G, Hall WD, Nielsen S, Zagic D, Rahman R, Murnion B, Farrell M, Weier M, Degenhardt L. Cannabis and cannabinoids for the treatment of people with chronic noncancer pain conditions: a systematic review and meta-analysis of controlled and observational studies. Pain. 2018 Oct;159(10):1932-1954.
  56. Schulze-Schiappacasse C, Durán J, Bravo-Jeria R, Verdugo-Paiva F, Morel M, Rada G. Are Cannabis, Cannabis-Derived Products, and Synthetic Cannabinoids a Therapeutic Tool for Rheumatoid Arthritis? A Friendly Summary of the Body of Evidence. J Clin Rheumatol. 2021 Apr 14.
  57. Stevens AJ, Higgins MD. A systematic review of the analgesic efficacy of cannabinoid medications in the management of acute pain. Acta Anaesthesiol Scand. 2017 Mar;61(3):268-280.
  58. Gazendam A, Nucci N, Gouveia K, Abdel Khalik H, Rubinger L, Johal H. Cannabinoids in the Management of Acute Pain: A Systematic Review and Meta-analysis. Cannabis Cannabinoid Res. 2020 Dec 15;5(4):290-297.
  59. Abdallah FW, Hussain N, Weaver T, Brull R. Analgesic efficacy of cannabinoids for acute pain management after surgery: a systematic review and meta-analysis. Reg Anesth Pain Med. 2020 Jul;45(7):509-519.
  60. National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine; Health and Medicine Division; Board on Population Health and Public Health Practice; Committee on the Health Effects of Marijuana: An Evidence Review and Research Agenda. The Health Effects of Cannabis and Cannabinoids: The Current State of Evidence and Recommendations for Research. Washington (DC): National Academies Press (US); 2017 Jan 12. 4, Therapeutic Effects of Cannabis and Cannabinoids.
  61. Black N, Stockings E, Campbell G, Tran LT, Zagic D, Hall WD, Farrell M, Degenhardt L. Cannabinoids for the treatment of mental disorders and symptoms of mental disorders: a systematic review and meta-analysis. Lancet Psychiatry. 2019 Dec;6(12):995-1010.
  62. Bosnjak Kuharic D, Markovic D, Brkovic T, Jeric Kegalj M, Rubic Z, Vuica Vukasovic A, Jeroncic A, Puljak L. Cannabinoids for the treatment of dementia. Cochrane Database Syst Rev. 2021 Sep 17;9(9):CD012820.
  63. McKee KA, Hmidan A, Crocker CE, Lam RW, Meyer JH, Crockford D, Trépanier A, Aitchison KJ, Tibbo PG. Potential therapeutic benefits of cannabinoid products in adult psychiatric disorders: A systematic review and meta-analysis of randomised controlled trials. J Psychiatr Res. 2021 Aug;140:267-281.
  64. Szejko N, Saramak K, Lombroso A, Müller-Vahl K. Cannabis-based medicine in treatment of patients with Gilles de la Tourette syndrome. Neurol Neurochir Pol. 2021 Oct 28.
  65. Bahji A, Meyyappan AC, Hawken ER. Efficacy and acceptability of cannabinoids for anxiety disorders in adults: A systematic review & meta-analysis. J Psychiatr Res. 2020 Oct;129:257-264.
  66. Guinguis R, Ruiz MI, Rada G. Is cannabidiol an effective treatment for schizophrenia? Medwave. 2017 Aug 9;17(7):e7010.
  67. Kopelli E, Samara M, Siargkas A, Goulas A, Papazisis G, Chourdakis M. The role of cannabidiol oil in schizophrenia treatment. a systematic review and meta-analysis. Psychiatry Res. 2020 Sep;291:113246.
  68. Ahmed S, Roth RM, Stanciu CN, Brunette MF. The Impact of THC and CBD in Schizophrenia: A Systematic Review. Front Psychiatry. 2021 Jul 23;12:694394.
  69. Stampanoni Bassi M, Sancesario A, Morace R, Centonze D, Iezzi E. Cannabinoids in Parkinson’s Disease. Cannabis Cannabinoid Res. 2017 Feb 1;2(1):21-29.
  70. Thanabalasingam SJ, Ranjith B, Jackson R, Wijeratne DT. Cannabis and its derivatives for the use of motor symptoms in Parkinson’s disease: a systematic review and meta-analysis. Ther Adv Neurol Disord. 2021 May 25;14:17562864211018561.
  71. Bhagavan C, Kung S, Doppen M, John M, Vakalalabure I, Oldfield K, Braithwaite I, Newton-Howes G. Cannabinoids in the Treatment of Insomnia Disorder: A Systematic Review and Meta-Analysis. CNS Drugs. 2020 Dec;34(12):1217-1228.
  72. AminiLari M, Wang L, Neumark S, Adli T, Couban RJ, Giangregorio A, Carney CE, Busse JW. Medical Cannabis and Cannabinoids for Impaired Sleep: A Systematic Review and Meta-Analysis of Randomized Clinical Trials. Sleep. 2021 Sep 21:zsab234.
  73. Kafil TS, Nguyen TM, MacDonald JK, Chande N. Cannabis for the treatment of Crohn’s disease. Cochrane Database Syst Rev. 2018 Nov 8;11(11):CD012853.
  74. Kafil TS, Nguyen TM, MacDonald JK, Chande N. Cannabis for the treatment of ulcerative colitis. Cochrane Database Syst Rev. 2018 Nov 8;11(11):CD012954.
  75. Doeve BH, van de Meeberg MM, van Schaik FDM, Fidder HH. A Systematic Review With Meta-Analysis of the Efficacy of Cannabis and Cannabinoids for Inflammatory Bowel Disease: What Can We Learn From Randomized and Nonrandomized Studies? J Clin Gastroenterol. 2021 Oct 1;55(9):798-809.
  76. Carvalho ACA, Souza GA, Marqui SV, Guiguer ÉL, Araújo AC, Rubira CJ, Goulart RA, Flato UAP, Bueno PCDS, Buchaim RL, Barbalho SM. Cannabis and Canabidinoids on the Inflammatory Bowel Diseases: Going Beyond Misuse. Int J Mol Sci. 2020 Apr 22;21(8):2940.
  77. Kafil TS, Nguyen TM, MacDonald JK, Chande N. Cannabis for the Treatment of Crohn’s Disease and Ulcerative Colitis: Evidence From Cochrane Reviews. Inflamm Bowel Dis. 2020 Mar 4;26(4):502-509.
  78. European Monitoring Centre for Drugs and Drug Addiction (2018), Medical use of cannabis and cannabinoids: questions and answers for policymaking, Publications Office of the European Union, Luxembourg (pdf).
  79. de Almeida DL, Devi LA. Diversity of molecular targets and signaling pathways for CBD. Pharmacol Res Perspect. 2020 Dec;8(6):e00682.
  80. Sholler DJ, Schoene L, Spindle TR. Therapeutic Efficacy of Cannabidiol (CBD): A Review of the Evidence from Clinical Trials and Human Laboratory Studies. Curr Addict Rep. 2020 Sep;7(3):405-412.
  81. Cunha JM, Carlini EA, Pereira AE, Ramos OL, Pimentel C, Gagliardi R, Sanvito WL, Lander N, Mechoulam R. Chronic administration of cannabidiol to healthy volunteers and epileptic patients. Pharmacology. 1980;21(3):175-85.
  82. Devinsky O, Cross JH, Laux L, Marsh E, Miller I, Nabbout R, Scheffer IE, Thiele EA, Wright S; Cannabidiol in Dravet Syndrome Study Group. Trial of Cannabidiol for Drug-Resistant Seizures in the Dravet Syndrome. N Engl J Med. 2017 May 25;376(21):2011-2020.
  83. Miller I, Scheffer IE, Gunning B, Sanchez-Carpintero R, Gil-Nagel A, Perry MS, Saneto RP, Checketts D, Dunayevich E, Knappertz V; GWPCARE2 Study Group. Dose-Ranging Effect of Adjunctive Oral Cannabidiol vs Placebo on Convulsive Seizure Frequency in Dravet Syndrome: A Randomized Clinical Trial. JAMA Neurol. 2020 May 1;77(5):613-621.
  84. Thiele EA, Marsh ED, French JA, Mazurkiewicz-Beldzinska M, Benbadis SR, Joshi C, Lyons PD, Taylor A, Roberts C, Sommerville K; GWPCARE4 Study Group. Cannabidiol in patients with seizures associated with Lennox-Gastaut syndrome (GWPCARE4): a randomised, double-blind, placebo-controlled phase 3 trial. Lancet. 2018 Mar 17;391(10125):1085-1096.
  85. Devinsky O, Patel AD, Cross JH, Villanueva V, Wirrell EC, Privitera M, Greenwood SM, Roberts C, Checketts D, VanLandingham KE, Zuberi SM; GWPCARE3 Study Group. Effect of Cannabidiol on Drop Seizures in the Lennox-Gastaut Syndrome. N Engl J Med. 2018 May 17;378(20):1888-1897.
  86. Thiele EA, Bebin EM, Bhathal H, Jansen FE, Kotulska K, Lawson JA, O’Callaghan FJ, Wong M, Sahebkar F, Checketts D, Knappertz V; GWPCARE6 Study Group. Add-on Cannabidiol Treatment for Drug-Resistant Seizures in Tuberous Sclerosis Complex: A Placebo-Controlled Randomized Clinical Trial. JAMA Neurol. 2021 Mar 1;78(3):285-292.
  87. Gunning B, Mazurkiewicz-Bełdzińska M, Chin RFM, Bhathal H, Nortvedt C, Dunayevich E, Checketts D. Cannabidiol in conjunction with clobazam: analysis of four randomized controlled trials. Acta Neurol Scand. 2021 Feb;143(2):154-163.
  88. Lattanzi S, Brigo F, Trinka E, Zaccara G, Cagnetti C, Del Giovane C, Silvestrini M. Efficacy and Safety of Cannabidiol in Epilepsy: A Systematic Review and Meta-Analysis. Drugs. 2018 Nov;78(17):1791-1804.
  89. de Carvalho Reis R, Almeida KJ, da Silva Lopes L, de Melo Mendes CM, Bor-Seng-Shu E. Efficacy and adverse event profile of cannabidiol and medicinal cannabis for treatment-resistant epilepsy: Systematic review and meta-analysis. Epilepsy Behav. 2020 Jan;102:106635.
  90. Lattanzi S, Brigo F, Trinka E, Zaccara G, Striano P, Del Giovane C, Silvestrini M. Adjunctive Cannabidiol in Patients with Dravet Syndrome: A Systematic Review and Meta-Analysis of Efficacy and Safety. CNS Drugs. 2020 Mar;34(3):229-241.
  91. Brigo F, Jones K, Eltze C, Matricardi S. Anti-seizure medications for Lennox-Gastaut syndrome. Cochrane Database Syst Rev. 2021 Apr 7;4(4):CD003277.
  92. de Carvalho Reis R, Almeida KJ, da Silva Lopes L, de Melo Mendes CM, Bor-Seng-Shu E. Efficacy and adverse event profile of cannabidiol and medicinal cannabis for treatment-resistant epilepsy: Systematic review and meta-analysis. Epilepsy Behav. 2020 Jan;102:106635.
  93. Gray RA, Whalley BJ. The proposed mechanisms of action of CBD in epilepsy. Epileptic Disord. 2020 Jan 1;22(S1):10-15.
  94. Ema.europa.eu/en/medicines/human/EPAR/epidyolex Geraadpleegd: 8 maart 2022
  95. Accessdata.fda.gov/drugsatfda_docs/nda/2018/210365orig1s000toc.cfm Geraadpleegd: 8 maart 2022
  96. Wade DT, Robson P, House H, Makela P, Aram J. A preliminary controlled study to determine whether whole-plant cannabis extracts can improve intractable neurogenic symptoms. Clin Rehabil. 2003 Feb;17(1):21-9.
  97. Notcutt W, Price M, Miller R, Newport S, Phillips C, Simmons S, Sansom C. Initial experiences with medicinal extracts of cannabis for chronic pain: results from 34 ‘N of 1’ studies. Anaesthesia. 2004 May;59(5):440-52.
  98. van de Donk T, Niesters M, Kowal MA, Olofsen E, Dahan A, van Velzen M. An experimental randomized study on the analgesic effects of pharmaceutical-grade cannabis in chronic pain patients with fibromyalgia. Pain. 2019 Apr;160(4):860-869.
  99. Bebee B, Taylor DM, Bourke E, Pollack K, Foster L, Ching M, Wong A. The CANBACK trial: a randomised, controlled clinical trial of oral cannabidiol for people presenting to the emergency department with acute low back pain. Med J Aust. 2021 May;214(8):370-375.
  100. Schneider T, Zurbriggen L, Dieterle M, Mauermann E, Frei P, Mercer-Chalmers-Bender K, Ruppen W. Pain response to cannabidiol in induced acute nociceptive pain, allodynia, and hyperalgesia by using a model mimicking acute pain in healthy adults in a randomized trial (CANAB I). Pain. 2022 Jan 1;163(1):e62-e71.
  101. Skelley JW, Deas CM, Curren Z, Ennis J. Use of cannabidiol in anxiety and anxiety-related disorders. J Am Pharm Assoc (2003). 2020 Jan-Feb;60(1):253-261.
  102. Larsen C, Shahinas J. Dosage, Efficacy and Safety of Cannabidiol Administration in Adults: A Systematic Review of Human Trials. J Clin Med Res. 2020 Mar;12(3):129-141.
  103. McGuire P, Robson P, Cubala WJ, Vasile D, Morrison PD, Barron R, Taylor A, Wright S. Cannabidiol (CBD) as an Adjunctive Therapy in Schizophrenia: A Multicenter Randomized Controlled Trial. Am J Psychiatry. 2018 Mar 1;175(3):225-231.
  104. Boggs DL, Surti T, Gupta A, Gupta S, Niciu M, Pittman B, Schnakenberg Martin AM, Thurnauer H, Davies A, D’Souza DC, Ranganathan M. The effects of cannabidiol (CBD) on cognition and symptoms in outpatients with chronic schizophrenia a randomized placebo controlled trial. Psychopharmacology (Berl). 2018 Jul;235(7):1923-1932.
  105. Kopelli E, Samara M, Siargkas A, Goulas A, Papazisis G, Chourdakis M. The role of cannabidiol oil in schizophrenia treatment. a systematic review and meta-analysis. Psychiatry Res. 2020 Sep;291:113246.
  106. Suraev AS, Marshall NS, Vandrey R, McCartney D, Benson MJ, McGregor IS, Grunstein RR, Hoyos CM. Cannabinoid therapies in the management of sleep disorders: A systematic review of preclinical and clinical studies. Sleep Med Rev. 2020 Oct;53:101339.
  107. Chagas MH, Eckeli AL, Zuardi AW, Pena-Pereira MA, Sobreira-Neto MA, Sobreira ET, Camilo MR, Bergamaschi MM, Schenck CH, Hallak JE, Tumas V, Crippa JA. Cannabidiol can improve complex sleep-related behaviours associated with rapid eye movement sleep behaviour disorder in Parkinson’s disease patients: a case series. J Clin Pharm Ther. 2014 Oct;39(5):564-6.
  108. Carlini EA, Cunha JM. Hypnotic and antiepileptic effects of cannabidiol. J Clin Pharmacol. 1981 Aug-Sep;21(S1):417S-427S.
  109. Shannon S, Lewis N, Lee H, Hughes S. Cannabidiol in Anxiety and Sleep: A Large Case Series. Perm J. 2019;23:18-041.
  110. Shannon S, Opila-Lehman J. Effectiveness of Cannabidiol Oil for Pediatric Anxiety and Insomnia as Part of Posttraumatic Stress Disorder: A Case Report. Perm J. 2016 Fall;20(4):16-005.
  111. Chagas MH, Zuardi AW, Tumas V, Pena-Pereira MA, Sobreira ET, Bergamaschi MM, dos Santos AC, Teixeira AL, Hallak JE, Crippa JA. Effects of cannabidiol in the treatment of patients with Parkinson’s disease: an exploratory double-blind trial. J Psychopharmacol. 2014 Nov;28(11):1088-98.
  112. de Faria SM, de Morais Fabrício D, Tumas V, Castro PC, Ponti MA, Hallak JE, Zuardi AW, Crippa JAS, Chagas MHN. Effects of acute cannabidiol administration on anxiety and tremors induced by a Simulated Public Speaking Test in patients with Parkinson’s disease. J Psychopharmacol. 2020 Feb;34(2):189-196.
  113. Clinicaltrials.gov/ct2/show/NCT02818777 8 maart 2022
  114. Leehey MA, Liu Y, Hart F, Epstein C, Cook M, Sillau S, Klawitter J, Newman H, Sempio C, Forman L, Seeberger L, Klepitskaya O, Baud Z, Bainbridge J. Safety and Tolerability of Cannabidiol in Parkinson Disease: An Open Label, Dose-Escalation Study. Cannabis Cannabinoid Res. 2020 Dec 15;5(4):326-336.
  115. Onay A, Ertaş A, Süzerer V, Yener İ, Yilmaz MA, Ayaz-Tilkat E, Ekinci R, Bozhan N, Irtegün-Kandemir S. Cannabinoids for SARS-CoV-2 and is there evidence of their therapeutic efficacy? Turk J Biol. 2021 Aug 30;45(4):570-587.
  116. Nguyen LC, Yang D, Nicolaescu V, Best TJ, Ohtsuki T, Chen SN, Friesen JB, Drayman N, Mohamed A, Dann C, Silva D, Gula H, Jones KA, Millis JM, Dickinson BC, Tay S, Oakes SA, Pauli GF, Meltzer DO, Randall G, Rosner MR. Cannabidiol Inhibits SARS-CoV-2 Replication and Promotes the Host Innate Immune Response. bioRxiv [Preprint]. 2021 Mar 10:2021.03.10.432967.
  117. Corpetti C, Del Re A, Seguella L, Palenca I, Rurgo S, De Conno B, Pesce M, Sarnelli G, Esposito G. Cannabidiol inhibits SARS-Cov-2 spike (S) protein-induced cytotoxicity and inflammation through a PPARγ-dependent TLR4/NLRP3/Caspase-1 signaling suppression in Caco-2 cell line. Phytother Res. 2021 Dec;35(12):6893-6903.
  118. Nguyen LC, Yang D, Nicolaescu V, Best TJ, Gula H, Saxena D, Gabbard JD, Chen SN, Ohtsuki T, Friesen JB, Drayman N, Mohamed A, Dann C, Silva D, Robinson-Mailman L, Valdespino A, Stock L, Suárez E, Jones KA, Azizi SA, Demarco JK, Severson WE, Anderson CD, Millis JM, Dickinson BC, Tay S, Oakes SA, Pauli GF, Palmer KE, Consortium TNCCC, Meltzer DO, Randall G, Rosner MR. Cannabidiol inhibits SARS-CoV-2 replication through induction of the host ER stress and innate immune responses. Sci Adv. 2022 Jan 20:eabi6110.
  119. Crippa JAS, Pacheco JC, Zuardi AW, Guimarães FS, Campos AC, Osório FL, Loureiro SR, Dos Santos RG, Souza JDS, Ushirohira JM, Ferreira RR, Mancini Costa KC, Scomparin DS, Scarante FF, Pires-Dos-Santos I, Mechoulam R, Kapczinski F, Fonseca BAL, Esposito DLA, Passos ADC, Dal Fabbro AL, Bellissimo-Rodrigues F, Arruda E, Scarpelini S, Andraus MH, Nather Junior JC, Wada DT, Koenigkam-Santos M, Santos AC, Busatto Filho G, Hallak JEC. Cannabidiol for COVID-19 Patients with Mild to Moderate Symptoms (CANDIDATE Study): A Randomized, Double-Blind, Placebo-Controlled Clinical Trial. Cannabis Cannabinoid Res. 2021 Oct 7.
  120. Highlights of prescribing information. These highlights do not include all the information needed to use EPIDIOLEX® safely and effectively (pdf).
  121. Burr JF, Cheung CP, Kasper AM, Gillham SH, Close GL. Cannabis and Athletic Performance. Sports Med. 2021 Sep;51(Suppl 1):75-87.
  122. McCartney D, Benson MJ, Desbrow B, Irwin C, Suraev A, McGregor IS. Cannabidiol and Sports Performance: a Narrative Review of Relevant Evidence and Recommendations for Future Research. Sports Med Open. 2020 Jul 6;6(1):27.
  123. Cochrane-Snyman KC, Cruz C, Morales J, Coles M. The Effects of Cannabidiol Oil on Noninvasive Measures of Muscle Damage in Men. Med Sci Sports Exerc. 2021 Jul 1;53(7):1460-1472.
  124. Isenmann E, Veit S, Starke L, Flenker U, Diel P. Effects of Cannabidiol Supplementation on Skeletal Muscle Regeneration after Intensive Resistance Training. Nutrients. 2021 Aug 30;13(9):3028.
  125. Isenmann E, Veit S, Diel P. Effects of cannabidiol supplementation on the skeletal muscle regeneration after intensive resistance training. Med. Sci. Sports Exerc. 2020;52:766.
  126. Jugl S, Okpeku A, Costales B, Morris EJ, Alipour-Haris G, Hincapie-Castillo JM, Stetten NE, Sajdeya R, Keshwani S, Joseph V, Zhang Y, Shen Y, Adkins L, Winterstein AG, Goodin A. A Mapping Literature Review of Medical Cannabis Clinical Outcomes and Quality of Evidence in Approved Conditions in the USA from 2016 to 2019. Med Cannabis Cannabinoids. 2021 Feb 25;4(1):21-42.
  127. Mlost J, Bryk M, Starowicz K. Cannabidiol for Pain Treatment: Focus on Pharmacology and Mechanism of Action. Int J Mol Sci. 2020 Nov 23;21(22):8870.
  128. Zorginstituutnederland.nl/actueel/nieuws/2017/11/10/medicinale-cannabis-niet-in-basispakket Geraadpleegd: 8 maart 2022
  129. Bonn-Miller MO, Loflin MJE, Thomas BF, Marcu JP, Hyke T, Vandrey R. Labeling Accuracy of Cannabidiol Extracts Sold Online. JAMA. 2017 Nov 7;318(17):1708-1709.
  130. Gurley BJ, Murphy TP, Gul W, Walker LA, ElSohly M. Content versus Label Claims in Cannabidiol (CBD)-Containing Products Obtained from Commercial Outlets in the State of Mississippi. J Diet Suppl. 2020;17(5):599-607.
  131. Taylor L, Crockett J, Tayo B, Checketts D, Sommerville K. Abrupt withdrawal of cannabidiol (CBD): A randomized trial. Epilepsy Behav. 2020 Mar;104(Pt A):106938.
  132. Chesney E, Oliver D, Green A, Sovi S, Wilson J, Englund A, Freeman TP, McGuire P. Adverse effects of cannabidiol: a systematic review and meta-analysis of randomized clinical trials. Neuropsychopharmacology. 2020 Oct;45(11):1799-1806.
  133. Rijksoverheid.nl/onderwerpen/drugs/gedoogbeleid-softdrugs-en-coffeeshops Geraadpleegd: 8 maart 2022
  134. Ecer.minbuza.nl/-/eu-hof-verbod-op-de-handel-in-cannabidiol-in-strijd-met-eu-recht?redirect=%2F Geraadpleegd: 8 maart 2022
  135. Reclamecode.nl/uitspraken/cbd/gezondheid-2019-00310/249569/ Geraadpleegd: 8 maart 2022
  136. Cannabisolie.com/kennisbank/cannabisolie-cbd-olie-pijn/ Geraadpleegd: 8 maart 2022
  137. Cannabisolie.com/veelgestelde-vragen/faq-cbd-olie/ Geraadpleegd: 8 maart 2022
  138. Nederlandse Voedsel en Warenautoriteit (NVWA). Handboek Voedings- en gezondheidsclaims. Versie 2.0: 16 augustus 2021.
  139. Verordening 1924/2006 (pdf)
  140. Keuringsraad.nl/gezondheidsproducten/gedragscode-(3) Geraadpleegd: 8 maart 2022